مقدمه

                                                       مقدمه                                                                                                                     الحمدلله رب العالمین و العاقبه للمتقین و لا عدوان الا علی الظالمین و الصلوه و السلام علی انبیائه و اولیائه خیر خلقه و علی آلهم و اصحابهم الطیبین الطاهرین.

(1) اما بعد , چنین گوید اضعف ضعفا ، و خادم الفقرا ، عزیز بن محمد النسفی که جماعت درویشان از این بیچاره در خواست کردند که می باید که چند رساله جمع کنید در علومی که دانستن آن ضرورت است مر سالکان را ، تا ما را مونس و دستوری باشد و تو را ذخیره و یادگاری بشود . گفتم : علومی که دانستن آن ضرورت است مر سالکان را بسیار است ،  اگر جمله آورم دراز شود آن چه شما در خواست کنید جمع کنم .

آن چه در خواست کردند اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد ، (( انه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) و بیست رساله جمع کردم . ده چنان باشد که مبتدی و منتهی را از آن نصیب باشد مبتدی را ایمان پیدا آید و منتهی را اطمینان زیادت شود ، و ده چنان است که جز منتهی را از آن نصیب نباشد ، مبتدیان از آن بی بهره و بی نصیب باشند . و پیش از رسائل پنج فصل نوشتیم که هر یکی در این راه اصلی است ، و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب .

فصل اول : در بیان شریعت و طریقت و حقیقت

(2) بدان ، اعزک الله فی الدارین ، که شریعت گفت انبیاست و طریقت کرد انبیاست و حقیقت دید انبیاست : الشریعه اقوالی و الطریقه افعالی و الحقیقه احوالی . سالک باید که اول از علم شریعت آن چه مالابد است بیاموزد و یاد بگیرد و آن گاه از عمل طریقت آن چه مالابد ست بکند و به جای آورد تا از انوار حقیقت به قدر سعی و کوشش وی روی دهد .

(3) ای درویش ! هر که قبول کند آن چه پیغمبر وی گفته است ، از اهل شریعت است ، و هر که میکند آن چه پیغمبر وی کرده است ، از اهل طریقت است . و هر که می بیند آن چه پیغمبر وی دیده است ، از اهل حقیقت است . هر که هر سه دارد هر سه دارد ، هر که دو دارد دو دارد ، و هر که یکی دارد یکی دارد ، و هر که هیچ ندارد هیچ ندارد .
(4) ای درویش ! آن طایفه که هر سه دارند ، کاملان اند و ایشان اند که پیشوای خلایق اند و آن طایفه که هیچ ندارند از این سه ناقصان اند ، و ایشان اند که از حساب بهایم اند .
(5) ای درویش ! به یقین بدان که بیشتر آدمیان صورت آدمی دارند و معنی آدمی ندارند ، و به حقیقت خر و گاو و گرگ و پلنگ و مار و کژدم اند و باید که تو را هیچ شک نباشد که چنین است. در هر شهری چند کسی باشند که صورت و معنی آدمی دارند و باقی همه صورت دارند و معنی ندارند ، قوله تعالی ((لقد ذرانا لجهنم کثیرا من الجن و الانس لهم قلوب لا یفقهون بها و لهم اعین لا یبصرون بها و لهم ءاذان لا یسمعون بها اولئک کالا نعام بل هم اظل ))

فصل دوم : دربیان انسان

(6) بدان که انسان کامل آن است که در شریعت و طریقت و حقیقت تمام باشد ، و اگر این عبارت را فهم نمی کنی به عبارت دیگر بگویم . بدان که انسان کامل آن است که او را چهار چیز به کمال باشد : اقوال نیک و افعال نیک و اخلاق نیک و معارف .

(7) ای درویش ! جمله سالکان که در سلوک اند در این میان اند و کار سالکان این است که این چهار چیز را به کمال رسانند . هر که این چهار چیز را به کمال رسانید به کمال خود رسید . ای بسا کسانی که در این راه آمدند و در این راه فرو رفتند و به قصد نرسیدند و مقصود حاصل نکردند .

(8) چون انسان کامل را دانستی ،  اکنون بدان که این انسان کامل را اسامی بسیار است به اضافات و اعتبارات به اسامی مختلفه ذکر کرده اند ، و جمله راست است . ای درویش ! انسان کامل را شیخ و پیشوا و هادی و مهدی گویند و دانا و بالغ و کامل و مکمل گویند . و امام و خلیفه و قطب و صاحب زمان گویند و جام جهان نما و آیینه گیتی نما و تریاق بزرگ  و اکسیر اعظم گویند ، و عیسی گویند که مرده زنده میکند ، و خضر گویند که آب حیات خورده است ، و سلیمان گویند که زبان مرغان می داند . و این انسان کامل همیشه در عالم باشد و زیادت از یکی نباشد از جهت آنکه تمامیت موجودات همچون یک شخص است ، و انسان کامل دل آن شخص است ، و موجودات بی دل نتوانند بود ؛ پس انسان کامل همیشه در عالم باشد ؛ و دل زیادت از یکی نباشد ، پس انسان کامل در عالم زیادت از یکی نباشد . در عالم دانایان بسیار باشند ، اما آنکه دل عالم است یکی بیش نبود . دیگران در مراتب باشند ، هر یک در مرتبه ای . چون آن یگانه عالم از این عالم در گذرد ، یکی دیگر به مرتبه وی رسد و به جای وی نشیند تا عالم بی دل نباشد .

(9) ای درویش ! تمامیت عالم همچون حقه ایی است پر از افراد موجودات ، و از این موجودات هیچ چیز و هیچ کس را از خود و از این حقه خبر نیست ، الا انسان کامل را ، که از خود و از این حقه خبر دارد ، و در ملک و ملکوت و جبروت هیچ چیز بر وی پوشیده نمانده است ؛ اشیا را کماهی و حکمت اشیا را کماهی  می داند و می بیند . آدمیان زبده و خلاصه کاینات و میوه درخت موجودات اند و انسان کامل زبده و خلاصه موجودات آدمیان است . موجودات جمله به یک بار در تحت نظر انسان کامل اند ، هم به صورت و هم به معنی .

(10) ای درویش ! چون انسان کامل خدای را شناخت و به لقای خدای مشرف شد ، و اشیا را کماهی و حکمت اشیا را کماهی بدانست و بدید ، بعد از شناخت و لقای خدای هیچ کاری برابر آن ندید و هیچ طاعتی بهتر از آن ندانست که راحت به خلق رساند و هیچ راحتی بهتر از آن ندید که با مردم چیزی گوید و چیزی کند ، که مردم چون آن بشنوند و به آن کار کنند ، دنیا را به آسانی بگذرانند و از بلاها و فتنه های این عالم ایمن باشند و در آخرت رستگار شوند . و هر که چنین کند ، وارث انبیا ست  ، از جهت آنکه علم و عمل انبیا میراث انبیا ست و علم و عمل انبیا فرزند انبیا ست . پس میراث ایشان هم به فرزند ایشان میرسد .                                                                                               (11) ای درویش ! انسان کامل هیچ طاعتی بهتر از آن ندید که عالم را راست کند و راستی در میان خلق پیدا کند . عادات و رسوم بد از میان خلق بردارد ، و قاعده و قانون نیک در میان مردم بنهد ، و مردم را به خدای خواند و از عظمت و بزرگواری و یگانگی خدای مردم را خبر دهد ،  و مذمت دنیا را بسیار کند ، و از تغیر و بی ثباتی دنیا حکایت کند و منفعت درویشی و خمول با مردم بگوید ، تا درویشی و خمول بر دل مردم شیرین شود و مضرت توانگری و شهرت بگوید تا مردم را از توانگری و شهرت نفرت پیدا آید و نیکان را در آخرت به بهشت وعده دهد و بدان را در آخرت از دوزخ وعید کند و از خوشی بهشت و ناخوشی دوزخ و دشواری حساب حکایت کند ، و به مبالغت حکایت کند و مردم را محب و مشفق یکدیگر گرداند تا آزار به یکدیگر نرسانند و راحت از یکدیگر دریغ ندارند و معاون یکدیگر شوند ، و بفرماید تا مردم امان یکدیگر بدهند هم به زبان و هم به دست . و چون امان دادن یکدیگر بر خود واجب دیدند به معنی یا یکدیگر عهد بستند . باید که این عهد را هرگز نشکنند و هر که بشکند ایمان ندارد : ( و من لا عهد له لا ایمان له ) ، (( المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده . ))

( 12) ای درویش ! دعوت انبیا بیش از این نیست باقی تربیت اولیا ست : ( انما انت منذر و لکل قوم هاد ) دعوت انبیا رحمت عالم است ؛ (( و ما ارسلناک الا رحمته للعالمین . )) و تربیت اولیا خاص است ، از بهر آن که انبیا واصفان اند و اولیا کاشفان اند .

( 13) ای درویش ! رحمت خدای عام است جمله موجودات را ،  و رحمت انبیا عام است جمله آدمیان را ، و رحمت اولیا عام است جمله طالبان را . دعوت انبیا این بود ، جمله یک سخن بودند و جمله تصدیق یکدیگر کردند و این سخن هرگز منسوخ نشود . غرض ما بیان انسان کامل بود ، چون کمال و بزرگی انسان کامل را شنیدی ، اکنون بدان که این انسان کامل با این کمال و بزرگی که دارد ، قدرت ندارد ، و به نا مرادی زندگانی میکند ، و به سازگاری روزگار می گذراند از روی علم و اخلاق کامل است ، اما از روی قدرت و مراد ناقص است .

( 14)  ای درویش ! وقت باشد که انسان کامل صاحب قدرت باشد و حاکم یا پادشاه شود ، اما پیداست که قدرت آدمی چند بود ، و چون به حقیقت نگاه کنی عجز ش بیشتر از قدرت  باشد ، و نا مرادیش  بیش از مراد بود . انبیا و اولیا و ملوک و سلاطین بسیار چیزها می خواستند که باشد و نمی بود و بسیار چیزها نمی خواستند که باشد و می بود . پس معلوم شد که جمله آدمیان از کامل و ناقص و دانا و نادان و پادشاه و رعیت عاجز و بیچاره اند و به نا مرادی زندگانی میکنند . بعضی از کاملان چون دیدند که آدمی بر حصول مرا دات قدرت ندارد ، و به سعی و کوشش قدرت حاصل نمی شود و به نا مرادی زندگانی می باید کرد ، دانستند که آدمی را هیچ کاری بهتر از ترک نیست و هیچ طاعتی برابر آزادی و فراغت نیست ، ترک کردند و آزاد و فارغ گشتند .

فصل سوم : در بیان کامل آزاد

(15) بدان که گفته شد که انسان کامل آن است که او را چهار چیز به کمال باشد ، اقوال نیک و افعال نیک ، و اخلاق نیک و معارف . و انسان کامل آزاد آن است که او را هشت چیز به کمال باشد ، اقوال نیک و افعال نیک و اخلاق نیک و معارف و ترک و عزلت و قناعت و خمول. هر که این هشت چیز را به کمال رسانید کامل و آزاد است و بالغ و حر است .

(16) ای درویش ! هر که چهار اول دارد و چهار آخر ندارد کامل است اما آزاد نیست و هر که چهار آخر دارد و چهار اول ندارد آزاد است اما کامل نیست ، و هر که این هشت جمله دارد و به کمال دارد کامل و آزاد و بالغ و حر است . اکنون چون کامل آزاد را دانستی ، بدان که کاملان آزاد ، دو طایفه اند چون ترک کردند و آزاد و فارغ گشتند ، دو شاخ پیدا آمد . بعضی بعد از ترک ، عزلت و قناعت و خمول اختیار کردند ، و بعضی بعد از ترک ،  رضا و تسلیم و نظاره کردن اختیار کردند ، مقصود همه آزادی و فراغت بود . بعضی گفتند : آزادی و فراغت در ترک و عزلت و قناعت و خمول است ، و بعضی گفتند : آزادی و فراغت در ترک و رضا و تسلیم و نظاره کردن است . این هر دو طایفه در عالم هستند و هر یک به کار خود مشغول اند . آن طایفه که عزلت و قناعت و خمول اختیار کردند دانستند که چنان که با عسل گرمی همراه است و چنان که با کافور سردی همراه است ، با دنیا و صحبت اهل دنیا تفرقه و پراکندگی همراه است ، پس ترک کرده اند و دوستی دنیا از دل قطع کرده اند . اگر ناگاه اتفاق چنان می افتد ، چیزی از دنیا  وی روی بدیشان می نهد ، یا چیزی از تنعمات و لذّات دنیا وی ایشان را میسر می شود ، یا صحبت اهل دنیا پیش می آید قبول نمی کنند و بگریزند ، چنان که دیگران از شیر و پلنگ و مار و کژدم می ترسند و می گریزند ایشان از دنیا و اهل دنیا می ترسند و می گریزند . آن طایفه که رضا و تسلیم و نظاره کردن اختیار کرده اند ، دانستند که آدمی نمی داند که به آمد وی در چیست . وقت باشد که آدمی را چیزی پیش آید و او را از آمدن آن چیز خوش آید ، و زیان وی در آن چیز باشد ، و وقت باشد که آدمی را چیزی پیش آید و او را از آمدن آن چیز نا خوش آید ، و سود وی در آن چیز باشد . چون این طایفه بر این سر واقف شدند ، تدبیر و تصرف خود و ارادت و اختیار خود را از میان برداشتند ، و راضی و تسلیم شدند ، اگر مال و جاه بیامد , شاد نشدند ، و اگر مال و جاه برفت ، غمناک نگشتند ، و اگر نو رسید ، پوشیدند و اگر کهنه رسید پوشیدند . اگر به صحبت اهل دنیا رسیدند خوش بودند و خواستند که اهل دنیا از ایشان سود کنند ، و اگر به اهل آخرت رسیدند ، خوش بودند و خواستند که ایشان را از اهل آخرت سودی باشد . و این بیچاره مدت های مدید بعد از ترک در عزلت و قناعت و خمول بودم . و مدت های مدید ، بعد از ترک در رضا و تسلیم و نظاره کردن بودم . و حالی در این ام . و مرا به یقین نشد که کدام شاخ بهتر است ، هیچ طرف را ترجیح نتوانستم کرد ، و امروز که این مینویسم ، هم هیچ ترجیح نکرده ام و نمی توانم کرد ، از جهت آنکه در هر طرفی فواید بسیار می بینم ، و آفات بسیار هم می بینم .

فصل چهارم : در بیان صحبت

(17) بدان که صحبت اثر های قوی و خاصیت های عظیم دارد . هر سالکی که به مقصد نرسید و مقصود حاصل نکرد ، از آن بود که به صحبت دانایی نرسید . کار صحبت دانا دارد . هر که هر چه یافت ، از صحبت دانا یافت , باقی این همه ریاضات و مجاهدات بسیار ، و این همه آداب و شرایط بی شمار از جهت آن است که تا سالک شایسته صحبت دانا گردد ، که سالک چون شایسته به صحبت دانا گشت ، کار سالم تمام شد .

(18) ای درویش ! اگر سالکی یک روز ، بلکه یک لحظه به صحبت دانایی رسد ، و مستعد و شایسته صحبت دانا باشد بهتر از آن بود که صد سال ، بلکه هزار سال به ریاضات و مجاهدات مشغول باشد ، (( و ان یوما عند ربک کالف سنه مما تعدون )). امکان ندارد که کسی بی صحبت دانا به مقصد رسد و مقصود حاصل کند ، اگر چه مستعد باشد و اگر چه به ریاضات و مجاهدات بسیار مشغول بود .

(19) ای درویش ! بسیار کس باشد که به دانا رسد ، و او را از دانا هیچ فایده نباشد ؛ و این از دو حال خالی نباشد ، یا استعداد ندارد یا هم مقصود نباشند . آن که استعداد ندارد از اهل صحبت نیست . و آن که استعداد دارد و هم مقصود نیست هم صحبت نباشد و از جهت آن که هم صحبت هم مقصود است . هر گاه دو کس یا زیادت با هم باشند و مقصود ایشان یکی باشد ، هم صحبت باشند ؛ و اگر مقصود ایشان یکی نباشد ، هم صحبت نباشند .

(20) چون معنی صحبت را دانستی ، اکنون بدان که چون به صحبت درویشان رسی ، باید سخن کم گویی ، و سخنی که از تو سوال نکنند جواب نگویی . و اگر چیزی از تو سوال کنند ، و جواب ندانی باید که زود بگویی که نمی دانم و شرم نداری ، و اگر جواب دانی ، جوابی مختصر با فایده بگویی و درازا نکشد ، و در بند بحث و مجادله نباشی ، و در میان درویشان تکبر نکنی ، و در نشستن بالا نطلبی بلکه ایثار کنی و چون اصحاب حاضر باشند و خلوت باشد یعنی به غیر اصحاب کسی دیگر در میان نباشد ، باید که تکلف نکنی و در ادب مبالغه ننمایی که در چند موضع تکلف نمی باید کرد ؛ بی تکلفی آزادی است .

(21) ای درویش ! نه آن که بی ادبی کنی که بی ادبی در همه زمان و در همه مکان حرام است ، مراد ما آن است که در خلوت بی تکلف زندگانی کنی ، که اگر تو تکلف کنی دیگران را هم تکلف  باید کرد و بدین سبب درویشان گران بار شوند ، و از آن صحبت لذت نیا بند و آن را سبب تو باشی ، و باید که بت پرست نباشی و چیزی را بت خود نسازی ، آن چنان که دیگران میکنند ، تو نیز می کن .

(22) ای درویش ! هر کاری که مباح است  در کردن و نکردن آن ضرورتی نیست ، در آن کار موافقت کردن با اصحاب از کرم و مروت است ، و اگر موافقت نکنی ، بی مروت باشی . و بر هر کاری  که عادت کنی ، آن کار بت تو شود ، و در میان اصحاب بت پرست باشی .

(23) ای درویش ! هر کاری که نه ضرورت است و نه سبب راحت اصحاب بود بر آن کار عادت نباید کرد که چون عادت کردی بت شد و ترک عادت کردن و بت را شکستن کار مردان است .

فصل پنجم : در بیان سلوک

(24) بدان که سلوک عبارت از سیر است ، و سیر الی الله باشد ، و سیر فی الله باشد . سیر الی الله نهایت دارد ، اما سیر فی الله نهایت ندارد ، و سیر الی الله عبارت از آن است که سالک چندان سیر کند که از هستی خود نیست شود و به هستی خدا هست شود ، و به خدا زنده و دانا و شنوا و گویا گردد .

(25) ای درویش ! اگر چه سالک هرگز هیچ هستی نداشت ، اما می پنداشت که مگر دارد آن پندار برخیزد و به یقین بداند که هستی خدا را است و بس . چون دانست و دید که هستی خدا را است ، سیر الی الله تمام شد ، اکنون ابتدای سیر فی الله است ، و سیر فی الله عبارت از آن است که سالک چون به هستی خدا هست شد ، و به خدا زنده و دانا و بینا و گویا و شنوا گشت ، چندان دیگر سیر کند که اشیا را کماهی و حکمت اشیا را کماهی به تفصیل و به تحقیق بداند و ببیند ، چنان که هیچ چیزی در ملک و ملکوت و جبروت بر وی پوشیده نماند . بعضی گفته اند که ممکن نیست که یک آدمی این همه بداند ، از جهت آن که عمر آدمی اندک است و علم و حکمت خدای بسیار است . و از اینجا گفته اند که سیر فی الله نهایت ندارد .

(26) ای درویش ! چون معنی سلوک را دانستی ، اکنون بدان که اهل حکمت گویند که از تو تا به خدای راه به طریق طول است ، از جهت آن که نسبت هر فردی از افراد موجودات با خدای هم چنان است که نسبت هر مرتبه ای از مراتب درخت با تخم درخت ، و اهل تصوف می گویند که از تو تا به خدای راه به طریق عرض است از جهت آن که نسبت هر فردی از افراد موجودات با خدای هم چنان است که نسبت هر حرفی از حروف این کتاب با کاتب ، و اهل وحدت می گویند که از تو تا به خدای راه نیست ، نه به طریق طول و نه به طریق عرض ، از جهت آن که نسبت هر فردی از افراد موجودات با خدای هم چنان است که نسبت هر حرفی از حروف این کتاب با مداد ، و از اینجا گفته اند که وجود یکی بیش نیست ، و آن وجود خدای است – تعالی و تقدس ؛ و به غیر از وجود خدای  وجودی دیگر نیست و امکان ندارد که باشد .

رساله اول : در بیان معرفت انسان

رساله اول : در بیان معرفت انسان

(1)اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی که جماعت درویشان  از این بیچاره درخواست کردند ، که می باید در معرفت انسان رساله ایی جمع کنید ، و ظاهر و باطن انسان را شرح کنید ، یعنی بیان کنید که از روی صورت خلقت انسان چون است ، از روی باطن روح انسانی چیست ، و ترقی روح انسانی تا کجاست ؛ و دیگر بیان کنید که هر انسانی چند روح دارد ، و هر روحی چه کار کند . درخواست ایشان اجابت کردم ، و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد : ((انّه علی ما یشا قدیر و بلاجابه جدیر )).

فصل اول : در بیان خلقت صورت انسانی

(2) بدان ، اعزک الله فی الدارین که اول انسان یک جوهر است و هر چیز که در انسان به تدریج موجود شد ، جمله در آن جوهر موجود بودند ، و هر یک به وقت خود ظاهر شدند . و آن یک جوهر نطفه است ، یعنی تمامیت اجزای انسان از جواهر و اعراض ، جمله در نطفه موجود بودند ، و هر چیز که او را به کار می باید تا به کمال انسانی رسد ، با خود دارد و از خود دارد ، یعنی نطفه هم کاتب و هم قلم و هم کاغذ و هم دوات و هم مکتوب و هم قاری است .

(3) ای درویش ! نطفه انسان جوهر اول عالم صغیر است ، و ذات عالم صغیر است ، و تخم عالم صغیر است . و عالم عشق عالم صغیر است ، نطفه بر خود عاشق است ، می خواهد که جمال خود بیند ، و صفات و اسامی خود را مشاهده کند ، تجلی خواهد کرد ، و به صفت فعل ملتبس خواهد شد ، و از عالم اجمال به عالم تفصیل خواهد آمد ، و به چندین صور و اشکال و معانی و انوار ظاهر خواهد شد ، تا جمال وی ظاهر شود ، و صفات و اسامی و افعال وی پیدا آید .

فصل دوم : در بیان نطفه

(4) بدان که نطفه چون در رحم می افتد ، مدتی نطفه است ، و مدتی علقه است ، و مدتی مضغه است  . و در میان مضغه عظام و عروق و اعصاب پیدا می آید ، تا مدت سه ماه بگذرد ؛ آن گاه در اول ماه چهارم  که نوبت آفتاب است آغاز حیات می شود و به تدریج حس و حرکت ارادی در وی پیدا می آید ، تا چهار ماه بگذرد . و چون چهار ماه گذشت جسم و روح حاصل شد ، و خلقت اعضا و جوارح تمام گشت. و خونی که در رحم مادر جمع شده بود ، غذای فرزند میشود ، تا هشت ماه بگذرد . در ماه نهم که نوبت باز به مشتری میرسد ، از رحم مادر به این عالم می زاید . چنین میدانم که فهم نکردی ، روشن تر از این به نوعی دیگر بگویم .

فصل سوم : در بیان تربیت نطفه به نوعی دیگر

(5) بدان که نطفه چون در رحم می افتد ، مدور می شود ، از جهت آنکه آب به طبع خود مدور است . آن گاه نطفه به واسطه حرارتی که با خود دارد ، و به واسطه حرارتی که بر رحم است ، به تدریج نضج می یابد ، و اجزای لطیف وی از اجزای غلیظ وی جدا می شود . چون نضج تمام می یابد ، اجزای غلیظ از تمامت نطفه روی به مرکز می نهند و اجزای لطیف از تمامت نطفه روی به محیط نطفه نهد و بدین واسطه نطفه چهار طبقه می شود . هر طبقه ماتحت خود می باشد ، یعنی آنچه غلیظ است روی به مرکز می نهد ، و در میان نطفه قرار می گیرند و آن چه لطیف است روی به محیط می آورد ، و در سطح اعلی نطفه مقر می سازد ، و آن چه در زیر سطح اعلی است متصل به مرکز است در غلیظی کمتر از مرکز است ، به این واسطه نطفه چهار طبقه می شود . مرکز را که در میان نطفه است سودا می گویند و سودا سرد و خشک است و طبیعت خاک دارد  ،  لاجرم به جای خاک افتاد . و آن طبقه را که بالای مرکز است و متصل به مرکز و محیط مرکز است ، بلغم می گویند و بلغم سرد و تر است و طبیعت آب دارد ، لاجرم به جای آب افتاد . و آن طبقه ای را که بالای بلغم است و متصل به بلغم و محیط بلغم است خون میگویند و خون گرم و تر است و طبیعت هوا دارد لاجرم به جای هوا افتاد . و آن طبقه را که بالای خون است و متصل به خون و محیط خون است صفرا می گویند ،  و صفرا گرم و خشک است و طبیعت آتش دارد . لاجرم به جای آتش افتاد و آن یک جوهر که نامش نطفه بود ، به چهار عنصر و چهار طبیعت شد و این جمله در یک ماه بود .

فصل چهارم : در بیان موالید

(6) چون عناصر و طبایع تمام شدند ، آن گاه از این عناصر و طبایع چهارگانه موالید سه گانه پیدا آمدند . اول معدن ، دوم نبات ، سوم حیوان ، یعنی این عناصر و طبایع چهارگانه را قسّام قسمت کرد و تمامت اعضای انسان پیدا آورد : اعضای اندرونی و بیرونی و این اعضا معادن اند . هر عضوی را مقداری معین از سودا و بلغم و خون و صفرا می فرستاد ؛  بعضی را از هر چهار برابر و بعضی را متفاوت ، چنان که حکمت اقتضا میکرد ، تا تمامت اعضای اندرونی و بیرونی پیدا آمدند ، و همه را با همدیگر بسته کرد و مجاری غذا و مجاری حیات و مجاری حس و مجاری حرکت ارادی پیدا آورد تا معادن تمام شدند ، و این جمله در یک ماه بود .

فصل پنجم : در بیان روح نباتی

(7) چون اعضا تمام شدند و معادن تمام گشتند ، آن گاه در هر عضوی از اعضای بیرونی و درونی قوت ها پیدا آمدند : قوت جاذبه و قوت ماسکه و قوت هاضمه و قوت دافعه و قوت مغیره و قوت غاذیه و قوت نامیه . و این قوت ها را ملائکه می نامند و چون اعضا و جوارح و قوت ها تمام شدند ، آن گاه فرزند طلب غذا آغاز کرد و از راه ناف خونی که در رحم مادر جمع شده بود به خود کشید . چون آن خون در معده فرزند در آمد و یک بار دیگر هضم شد و نضج یافت جگر آن کیموس را از راه ماساریقا به خود کشید . و چون در جگر آمد و یک بار دیگر هضم شد و نضج یافت ، آن چه زبده و خلاصه آن کیموس بود که در جگر است روح نباتی شد ، و آن چه باقی ماند بعضی صفرا و بعضی خون و بعضی بلغم و بعضی سودا گشت . آن چه صفرا بود زهره آن را به خود کشید ، و آن چه سودا بود سپرز آن را به خود کشید و آن چه بلغم بود روح نباتی آن را بر جمله بدن قسمت کرد از برای چند حکمت ، و آن چه خون بود روح نباتی آن را از راه آورده به جمله اعضا فرستاد تا غذای اعضا شد ؛ و قسّام  غذا در بدن این روح نباتی است ، و موضع این روح نباتی جگر است و جگر در پهلوی راست است . چون غذا به جمله اعضا رسد نشو و نما ظاهر شد و حقیقت نبات این است . و این جمله در یک ماه بود .

فصل ششم : در بیان روح حیوانی

(8) چون نشو و نما ظاهر شد و نبات تمام گشت و روح نباتی قوت گرفت و معده و جگر قوی گشتند و بر هضم غذا قادر شدند ، آن گاه آن چه زبده و خلاصه این روح نباتی بود ، دل آن را جذب کرد . و چون در دل در آمد و یک بار دیگر هضم و نضج یافت ، همه حیات شد . آن چه زبده و خلاصه آن حیات بود که در دل است ، روح حیوانی شد ؛ و آن چه از روح حیوانی باقی ماند ، روح حیوانی آن را از راه شرائین به جمله اعضا فرستاد تا حیات اعضا شد ؛ و همه اعضا به واسطه روح حیوانی زنده شدند ، و قسام حیات در بدن این روح حیوانی است . و موضع این روح حیوانی دل است ، و دل در پهلوی چپ است .

(9) و چون روح حیوانی قوت گرفت ، آن چه زبده و خلاصه این روح حیوانی بود ، دماغ آن را جذب کرد . و چون در دماغ در آمد ، و یک بار دیگر هضم و نضج یافت ، آن چه زبده و خلاصه آن بود که در دماغ است ، روح نفسانی شد ؛ و آن چه از روح نفسانی باقی ماند ، روح نفسانی آن را ، از راه اعصاب به جمله اعضا فرستاد تا حس و حرکت ارادی در جمله اعضا پدید آمد ، و حقیقت حیوان این است . و این جمله در یک ماه دیگر بود . عناصر و طبایع و معدن و نبات و حیوان در چهار ماه تمام شدند ، هر یک در ماهی . و بعد از حیوان چیز دیگر نیست ، حیوان در آخرت است . (( و انّ الدار الآخره لهی الحیوان لو کانوا یعلمون )).

فصل هفتم : در بیان حواس ده گانه پنج اندرونی و پنج بیرونی

(10) بدان که روح نفسانی که در دماغ است مدرک و محرک است ، و ادراک او بر دو قسم است : قسمی در ظاهر و قسمی در باطن . باز آن چه در ظاهر است پنج قسمت است و آن چه در باطن است پنج قسم است : یعنی حواس ظاهر پنج است ، سمع و بصر و شم و ذوق و لمس ؛ و حواس باطن هم پنج است ، حس مشترک و خیال و وهم و حافظه و متصرفه . و خیال خزانه دار حس مشترک است ، و حافظه خزانه دار وهم است . حس مشترک مدرک صور محسوسات است ، و وهم مدرک معانی محسوسات است ، یعنی حس مشترک شاهد را در می یابد ، و هم غایب را . هر چه حواس بیرونی در می یابند ، آن جمله را حس مشترک در می یابد ، و آن جمله در حس مشترک جمع اند ، و حس مشترک را از جهت این حس مشترک گفته شد ، یعنی مسموعات و مبصرات و مشموعات و مذوقات و ملموسات در حس مشترک جمع اند . وهم معنی دوستی را در دوست و دشمنی را در دشمن در می یابد ؛ و متصّرفه آن است که در مدرکاتی که مخزون اند در خیال تصرف می کند به ترکیب و تفصیل .

فصل هشتم : در بیان قوه محرکه

(11) بدان که قوت محرکه هم بر دو قسمت است ، باعثه و فاعله : باعثه آن است که چون صورت مطلوب یا مهروب ، در خیال پیدا آید داعی و باعث قوت فاعله گردد بر تحریک . و قوت فاعله آن است که محرک اعضا ست ، و حرکت اعضا از وی است . و این قوت فاعله مطیع و فرمان بردار قوت باعثه است و قوت باعثه که داعی و باعث قوت فاعله است بر تحریک ،  از جهت  دو غرض است : یا از جهت جذب منفعت و حصول لذات است ، و در این مرتبه او را قوت شهوانی می گویند ؛ یا از جهت دفع مضرت و غلبه است ،  و در این مرتبه او را قوت غضبی می خوانند .

فصل نهم : در بیان روح انسانی

(12) بدان که تا بدین جا که گفته شد آدمی با دیگر حیوانات شریک است ، یعنی در این سه روح که گفته شد ، روح نباتی و روح حیوانی و روح نفسانی . و آدمی که ممتاز می شود از دیگر حیوانات به روح نفسانی ممتاز می شود . و روح انسانی نه از قبیل این سه روح است . از جهت آنکه روح انسانی از عالم علوی است ، و روح نباتی و روح حیوانی و روح نفسانی از عالم سفلی اند . و در روح انسانی اختلاف کرده اند که داخل بدن است یا داخل بدن نیست . اهل شریعت می گویند که داخل بدن است چنان که روغن در شیر ؛ و اهل حکمت می گویند که داخل نیست و خارج بدن هم نیست ، از جهت آن که نفس ناطقه در مکان نیست و محتاج مکان نیست و چون در مکان نیست نتوان گفتن که داخل بدن است یا خارج از بدن است . و دیگر آن که داخلی و خارجی صفات اجسام اند و نفس ناطقه جسم و جسمانی نیست ، اما جمله اتفاق کرده اند که روح نباتی و روح حیوانی و روح نفسانی داخل بدن اند و زبده و خلاصه غذا اند . غذا به تربیت و پرورش ایشان عروج کرده است و به مراتب بر آمده و دانا و شنوا و بینا شده .

( 13) ای درویش ! اگر گویند که غذا ست که عروج کرده است و به مراتب بر آمده و دانا و بینا و شنوا شده است ، راست باشد ، و اگر گویند که نور است که با غذا همراه است آن نور عروج کرده است و به مراتب بر آمده و دانا و بینا و شنوا شده ، راست باشد . چنین می دانم که تمام فهم نکردی ، روشن تر از این بگویم که دانستن این سخن از مهمات است ، و ریاضات و مجاهدات اهل هند جمله بنا براین سخن است ؛ یعنی سخنی به غایت خوب است و بسیار مشکلات از دانستن این سخن گشاده می شود و حل میگردد .

فصل دهم : در بیان سلوک اهل هند

( 14) بدان که خاک و آب و هوا و آتش و حیوانات و نباتات و افلاک و انجم یعنی جمله افراد موجودات مملو از نور اند ، و عالم مالامال نور است و این نور است که جان عالم است .

(15) ای درویش ! عالم دو چیز است ، نور و ظلمت یعنی دریای نور است و دریای ظلمت . این دو دریا در یکدیگر آمیخته اند ، نور را از ظلمت جدا می باید کرد تا صفات نور ظاهر شوند ، و این نور را از ظلمت اندرون حیوانات جدا می توانند کرد از جهت آن که در اندرون حیوانات کارکنان اند و همیشه در کار اند ؛ و کار ایشان این است که این نور را از ظلمت جدا می کنند . اول غذا در دهان نهادند : دهان کار خود تمام می کند و به معده می دهد و معده کار خود تمام می کند و به جگر می دهد ، و جگر کار خود تمام می کند و به دل می دهد و دل کار خود تمام می کند و به دماغ می دهد . چون دماغ رسید و دماغ کار خود تمام کرد و عروج تمام شد و نور از ظلمت جدا گشت و صفات نور پیدا آمدند و حیوان دانا  و شنوا و بینا گشت و این اکسیر است و حیوانات دایم در اکسیر اند و آدمی این اکسیر را به نهایت رسانید ، و اکسیر این است که آدمی می کند به هر چیزی که می خورد جان آن چیزها می ستاند  و زبده و خلاصه چیزها می گیرد – یعنی نور را از ظلمت چنان جدا میکند که نور خود را کماهی می داند و می بیند . و این جز در انسان کامل نباشد .

(16) ای درویش ! انسان کامل این اکسیر را به کمال رسانید و این نور را تمام از ظلمت جدا گردانید از جهت آن که نور هیچ جای دیگر خود را کماهی ندانست و ندید ، و در انسان کامل خود را کماهی دید و دانست .

(17) ای درویش ! این نور را به کلی از ظلمت جدا نتوان کردن که نور بی ظلمت نتواند بود و ظلمت بی نور نتواند بود ، از جهت آن که نور از جهتی وقایه ظلمت است و ظلمت از جهتی وقایه نور است . هر دو با یکدیگرند و با یکدیگر بوده اند و با یکدیگر خواهند بود ، امّا نور با ظلمت در اول همچنان است که روغن با شیر ، لاجرم صفات نور ظاهر نیستند ، می باید که نور با ظلمت چنان شود که مصباح در مشکات تا صفات نور ظاهر شوند . چون به مراتب بر می آید و کارکنان هر یک کار خود تمام می کنند و به دماغ می رسد چنان می شود که مصباح در مشکات و حقیقت آدمی این مصباح است . و این مصباح است که مرتبه دیگر عروج می کند بعد از آن که به دماغ می رسد . اما تا مادام که به دماغ نرسیده است عروج وی هم از روی صورت است و هم از روی معنی . چون به دماغ رسید عروج وی از روی معنی است نه از روی صورت ؛  یعنی عروج او آنست که صافی تر می شود و صفات وی بیشتر ظاهر می شود .

(18) ای درویش ! این مصباح همه کس دارد ، امّا از آن بعضی ضعیف و مکرر است  ؛ این مصباح را قوی و صافی می باید گردانید که علم اولین و آخرین در ذات این مصباح مکنون است تا ظاهر گردد. هر چند این مصباح قوی تر و صافی تر می شود علم و حکمت که در ذات او مکنون است  ظاهر تر میگردد . و قوت او به دو چیز است ، روزی یک نوبت خوردن ، و آن یک نوبت چیز خوردن چیزی صالح خوردن و چیزی صالح آن باشد که از وی خون لطیف بسیار تولد کند . و صفای وی به چهار چیز است ، کم خوردن و کم گفتن و کم خفتن و عزلت .

فصل یازدهم : در بیان آن که روح چیست

(19) بدان که روح نباتی جوهر است و مکمل و محرک جسم است بالطبع ، و روح حیوانی جوهر است و مکمل و محرک جسم است بالاختیار ، و روح انسانی جوهر بسیط است و مکمل و محرک جسم است بالاختیار و العقل . و اگر این عبارت را فهم نمی کنی به عبارت دیگر بگویم . بدان که روح حیوانی مدرک جزئیات است و روح انسانی مدرک جزئیات و کلیات ، و روح حیوانی دریا بنده نفع و ضرر است و روح انسانی دریا بنده نفع و ضر است و انفع و اضر است .

(20) ای درویش ! روح انسانی حی و عالم و مرید و قادر و سمیع و بصیر و متکلّم است ، و نه چنان است که از موضعی می بیند و از موضعی دیگر می شنود ، و از موضعی دیگر می گوید چنان که قالب که این چنین متجزی و قابل قسمت باشد ، و روح انسانی متجزی و قابل قسمت نیست روح انسانی در وقت دانش همه داناست و در وقت دیدن همه بیناست و در وقت شنیدن همه شنواست و در وقت گفتن همه گویاست و در همه صفات هم چنین می دان و بسایط هم چنین باشد .

فصل دوازدهم : در بیان ترقی روح انسانی

(21) بدان که اهل شریعت می گویند که انسان چون تصدیق انبیا کرد و مقلد انبیا شد ، به مقام ایمان رسید و نام او مومن گشت . و چون با وجود تصدیق و تقلید انبیا عبادت بسیار کرد و اوقات شب و روز را قسمت کرد و بیشتر به عبادت گذرانید ، به مقام عبادت رسید و نام او عابد شد و تمام گشت . و چون با وجود عبادت بسیار روی از دنیا به کلی گردانید و ترک مال و جاه کرد و از لذات و شهوات بدنی آزاد شد ، به مقام زهد رسید و نام او زاهد گشت ؛ و چون با وجود زهد اشیا را کماهی و حکمت اشیا را کماهی دانست و دید چنان که در ملک و ملکوت و جبروت هیچ چیز بر وی پوشیده نماند ، و خود را و پروردگار خود را شناخت ، به مقام معرفت رسید و نام او عارف گشت . و این مقام عالی است و از سالکان اندکی بدین مقام رسند که سرحدّ ولایت است . و چون با وجود معرفت او را خدای تعالی به محبت و الهام خود مخصوص گردانید به مقام ولایت رسید و نام او ولی گشت . و چون با وجود محبت و الهام او را حق تعالی به وحی و معجزه خود مخصوص گردانید و بر پیغام به خلق فرستاد تا خلق را به حق دعوت کند ، به مقام نبوت رسید و نام وی نبی گشت . و چون با وجود وحی و معجزه او را حق تعالی به کتاب خود مخصوص گردانید ، به مقام رسالت رسید و نام او رسول گشت . و چون با وجود کتاب شریعت اول را منسوخ گردانید و شریعتی دیگر نهاد به مقام اولوالعزم رسید و نام او اولوالعزم گشت . و چون با وجود آن که شریعت اول را منسوخ گردانید و شریعتی دیگر نهاد ، او را خدای تعالی ختم نبوت گردانید و به مقام ختم رسید و نام او خاتم گشت . این بود ترقی روح انسانی.

(22) ای درویش ! روح مومن یک مرتبه ترقی کرد و روح خاتم نه مرتبه ترقی کرد . چون اول و آخر را دانستی اکنون باقی را همچنین می دان . چون ترقی روح انسانی معلوم کردی اکنون بدان که اهل شریعت می گویند : که ترقی روح انسانی همین نه مرتبه بیش نیست ، و این هر نه مرتبه اهل تقوی و علم اند . اما هر کدام مرتبه ای که بالاتر است و آخر تر ، علم و تقوی او بیشتر است چنان که علم و تقوی هیچ کس به علم و تقوی خاتم نرسد و هر کدام آخر تر بالاتر است ، مقام او که بعد از مفارقت قالب باز گشت او بدان خواهد بود عالی تر و شریف تر است . چنان که مقام هیچکس به مقام خاتم نرسد ، عرش خاص مقام انبیا ست . و به نزدیک اهل شریعت این هر نه مرتبه عطائی اند و هر یک را مقام معلوم است و به سعی و کوشش از مقام معلوم خود در نتوانند گذشت ، از جهت آنکه به نزدیک اهل شریعت ارواح را پیش از اجساد آفریده اند ، هر یک را در مقام معلوم ، هم از روی مکان هم از روی مکانت . چون به قالب آیند و عمر خود ضایع نکند و به سعی و کوشش مشغول باشند به مقام خود رسند ، و از مقام معلوم خود در نتوانند گذشت .

(23) و اهل حکمت هم می گویند که ترقی روح انسانی همین نه مرتبه بیش نیست و این هر نه مرتبه اهل علم و طهارت اند ، و هر کدام مرتبه که بالاتر است علم و طهارت وی بیشتر است ، و مقامی که بعد از مفارقت قالب بازگشت وی به آن خواهد بود عالی تر و شریف تر است ، امّا اهل حکمت می گویند که این هر نه مرتبه کسبی اند و هیچ کس را مقام معلوم نیست ، مقام هر کس جزای علم و عمل وی است ، هر که علم و طهارت بیشتر کسب می کند ، مرتبه وی بالاتر می شود و مقامی که بازگشت وی بدان خواهد بود عالی تر و شریف تر می گردد ، از جهت آنکه نزدیک اهل حکمت ارواح را پیش از اجساد نیا فریده اند  ارواح را با اجساد آفریده اند ؛ پس هیچ کس را مقام معلوم نبوده باشد . هر یک مقام خود را اکنون پیدا می کند . و دیگر اهل حکمت می گویند که هیچ چیز را ختم نیست و اگر همه چیز را ختم است باز آغاز است ، یعنی در آخر دور قمر همه چیز به کمال خود رسید ختم آن چیز باشد ، باز در اول دور دیگر همه چیز را ابتدا باشد تا باز به تدریج به کمال خود رسند .

(24) و اهل وحدت می گویند که ترقی روح انسانی را حدی پیدا نیست از جهت آن که اگر آدمی مستعد را هزار سال عمر باشد و در این هزار سال به تحصیل و تکرار و مجاهدات و اذکار مشغول بود هر روز چیزی داند و چیزی یابد ، که پیش از آن روز ندانسته باشد و نیافته بود از حکمت ، از جهت آنکه علم و حکمت خدای را نهایت ندارد ، و دیگر اهل وحدت می گویند که هیچ مقامی شریف تر از وجود آدمی نیست تا بعد از مفارقت قالب بازگشت روح آدمی به آن مقام باشد . جمله افراد موجودات در سیر و سفر اند تا به آدمی رسند . چون به آدمی رسیدند به کمال رسیدند و معراج هم تمام شد . و آدمی هم در سیر و سفر است تا به کمال خود رسد چون به کمال خود رسید معراج آدمی هم تمام شد و میوه موجودات به کمال خود رسید و به نزدیک اهل وحدت کمال آدمی وجود ندارد ، از جهت آن که آدمی به هر کمالی که برسد نسبت به استعداد وی و نسبت به علم و حکمت خدای هنوز ناقص باشد . پس آدمی را که کامل گفته می شود به نسبت گفته می شود ، و به نزدیک اهل شریعت و حکمت کمال وجود دارد . کمال آدمی در چهار چیز است : اقوال نیک ، افعال نیک ،اخلاق نیک ، معارف . و مراد  از معارف معرفت چهار چیز است . معرفت دنیا ، و معرفت آخرت و معرفت خویش و معرفت پروردگار خود .

فصل سیزدهم : در بیان آن که یک آدمی چند روح دارد

(25) بدان که اهل شریعت و اهل حکمت می گویند که بعضی از آدمیان سه روح دارند ، و این ها ناقصان اند ، و بعضی از آدمها چهار روح دارند و این ها مقتصدان اند ، و بعضی از آدمیان پنج روح دارند و این ها کاملان اند ، و این پنج روح هر یک غیر یکدیگر اند ، قالب به مثابه مشکات است . روح نباتی که در جگر است به مثابه زجاجه است ، و روح حیوانی که در دل است به مثابه فتیله است و روح نفسانی که در دماغ است به مثابه روغن است ؛ و این روغن از غایت لطافت و صفا می خواست که اشیا را و حکمت اشیا را کماهی بداند و ببیند بیش از آن که نار به وی بپیوندد : (( یکاد زیتها یضیء ولو لم تمسسه نار )) . پس این روغن نور باشد و چون نار که روح انسانی است به روغن پیوست (( نور علی نور )) باشد و چون نور الله به روح انسانی پیوست نور نور نور شد : (( یهدی الله لنوره من یشا ء )).

(26) ای درویش ! بدان که به نزدیک این ضعیف آن است که هر آدمی که هست از کامل یا ناقص یک روح بیش ندارد ؛ اما آن یک روح مراتب دارد و در هر مرتبه ای نامی دارد . از اسامی بسیار مردم می پندارند که مگر روح هم بسیار است و نه چنین است ؛ روح یکی بیش نیست و جسم یکی بیش نیست ، اما جسم و روح مراتب دارد و در هر مرتبه ای نامی دارد .

(27) ای درویش ! جسم و روح هر دو در ترقی و عروج اند و به مراتب بر می آیند تا به حد خود رسند ، اگر آفتی به ایشان نرسد . و چون به حد خود رسیدند ، باز هر دو روی در نقصان می نهند . هر چیز که در زیر فلک است عروجی دارد ، آن عروج را حدی و مقداری معلوم است و نزولی دارد ، و آن نزول را حدی و مقداری معلوم است . و در میان عروج و نزول استوایی دارد و آن استوا را هم حدی و مقداری معلوم است . گوییا صراط خود این است ؛ و بر این صراط چندین گاه به بالا می باید رفت ، و چندین گاه راست می باید رفت ، و چندین گاه به زیر می باید رفت  . و این صراط بر روی دوزخ کشیده است ، و آن بایست است و بایست دوزخی سخت است و درهای بسیار دارد . و جمله خلق را گذر بر این دوزخ است از نبی و ولی و پادشاه و رعیت و توانگر و درویش و بزرگ و کوچک چیزها نبود خواهند که بود و چیزها که بود خواهند که نبود و هر دو دوزخ است . و بعضی کس بر این صراط خوش و آسان بگذرند از جهت آن که سخن دانایان قبول کنند و به دنیا مشغول نشوند و حریص و طامع نباشند و ترک بایست کنند و کارهای دنیا را سهل و آسان بر گیرند . و بعضی کس افتان و خیزان بگذرند ، و بعضی کس بغایت در زحمت باشند و ناخوش و دشوار بگذرند ، از جهت آن که سخن دانایان قبول نکنند و به دنیا مشغول شوند و به آتش حرص و طمع می سوزند و به آتش حسد گدا زند . و هر که از این صراط گذشت از دوزخ گذشت و به بهشت رسید ، همان بهشت که اول در آن بوده است .

فصل چهاردهم : در بیان آن که اجسام و ارواح و موالید چون پیدا آمدند و در بیان آن که مزاج چیست و چون پیدا آمد ؟

(28) بدان که خاک و آب و هوا و آتش امهات اند و هر یکی صورتی دارند و معنی دارند . صورت هر یکی ظلمت است و معنی هر یکی نور است . صورت هر یک را عنصر می گویند و معنی هر یک را طبیعت می خوانند . پس چهار عنصر و چهار طبیعت باشد . هر گاه که این چهار با یکدیگر بیا میزند چنان که شرط آن است البته از این میان چیزی متشابه الا جزا پیدا آید , آن مزاج است و مزاج را از امتزاج گرفته اند .

(29) چون این مقدمات معلوم کردی و معنی مزاج را دانستی ، اکنون بدان که چون امهات بیا میزند البته صورت هر چهار آمیخته شود و معنی هر چهار هم آمیخته شود . از صورت هر چهار چیزی متشابه الا جزا پیدا آید و آن را جسم گویند و از معنی هر چهار چیزی متشابه الا جزا پیدا آید و آن را روح می خوانند . پس مزاج هم در جسم باشد و هم در روح بود ، تا مادام که امهات با همدیگر نیامیخته بودند و مفرد بودند ، عناصر و طبایع می گفتند و چون با یکدیگر بیامیختند و مزاج پیدا آمد ، جسم و روح می خوانند .

چون جسم و روح موالید را دانستی ،  اکنون بدان که این جسم است که به مراتب بر می آید و در هر مرتبه ای نامی می گیرد : جسم جماد و جسم نبات و جسم حیوان . و این روح است که به مراتب بر می آید و در هر مرتبه ای نامی می گیرد : روح جماد و روح نبات و روح حیوان . و انسان یک نوع است از انواع حیوان و روح انسان را به اضافات و اعتبارات به اسامی مختلفه ذکر کرده اند : هر چند دانا تر می شود نام دیگر می گیرد.

(30) این است حقیقت مزاج و این است حقیقت جسم و این است حقیقت روح که گفته شد . جسم از عالم ملک است و روح از عالم ملکوت ، جسم از عالم خلق است و روح از عالم امر . چون معلوم شد که روح یکی بیش نیست ، پس تعریف روح آن باشد که روح جوهر است که مکمل و محرک جسم است و در مرتبه نبات بالطبع ، و در مرتبه حیوان بالاختیار و در مرتبه انسان بالاختیار و العقل .

فصل پانزدهم : در بیان نصیحت

(31) ای درویش ! باید که بر دنیا و نعمت دنیا دل ننهی و بر حیات و صحت و مال و جاه اعتماد نکنی ، که هر چیزی که در زیر فلک قمر است و افلاک بر ایشان می گردد بر یک حال نمی ماند ، و البته از حال خود می گردند . یعنی حال این عالم سفلی بر یک صورت نمی ماند ، همیشه در گردش است ، هر زمان صورتی می گیرد و هر ساعت نقشی پیدا می آید . صورت اول هنوز تمام نشده است و استقامت نیافته است که صورت دیگر آمد و آن صورت اول را محو گردانید ، به عینه کار عالم به موج دریا می ماند یا خود موج دریاست ، و عاقل هرگز بر موج دریا عمارت نسازد و نیت اقامت نکند .

(32) ای درویش ! درویشی اختیار کن ، که عاقل ترین آدمیان درویشانی اند که به اختیار خود درویشی اختیار کرده اند ، و از سر دانش نا مرادی بر گزیده اند ، از جهت آن که در زیر هر مرادی ده نا مرادی نهفته است بلکه صد ، و عاقل برای یک مراد صد نا مرادی تحمل نکند ، ترک آن یک مراد کند تا آن صد نا مرادی نباید کشید .

(33) ای درویش ! به یقین بدان که ما مسافرانیم و البته ساعه فساعه در خواهیم گذشت و حال هر یک از ما هم مسافر است و البته ساعه فساعه خواهد گذشت و اگر دولت است می گذرد و اگر محنت است می گذرد . پس اگر دولت داری اعتماد بر دولت مکن که معلوم نیست که ساعت دیگر چون باشد و اگر محنت داری هم دل خود را تنگ مکن که معلوم نیست که ساعت دیگر چون باشد ، در بند آن مباش که آزاری از تو به کسی رسد ، به قدر آن که می توانی راحت رسان . و الحمدلله رب العالمین .

رساله دوم : در بیان توحید

رساله سوم : در بیان آفرینش ارواح و اجسام

رساله چهارم : در بیان مبدا و معاد بر قانون اهل حکمت

رساله چهارم : در بیان مبدا و معاد بر قانون اهل حکمت

(1) اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی ، که جماعت درویشان از این بیچاره درخواست کردند ، که می باید در مبدا و معاد بر قاعده و قانون اهل حکمت رساله ای جمع کنید ، درخواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر ))

فصل اول : در بیان مبداء

(2) بدان ، که وجود از دو حال خالی نباشد ، یا او را اول باشد یا نباشد ، اگر نباشد ، آن واجب الوجود لذاته است ، و اگر باشد ، آن ممکن الوجود لذاته است . و واجب الوجود لذاته خدای عالم تعالی و تقدس است ، و ممکن الوجود لذاته عالم خدای است . و این واجب الوجود لذاته که خدای عالم است ، به نزدیک اهل حکمت موجب بالذات است ، نه موجود مختار است . عقل اوّل از ذات او صادر شد ، چنان که شعاع آفتاب از قرص آفتاب ، و چنان که وجود معلول از وجود علت . پس تا وجود علت باشد وجود معلول هم باشد .

(3) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که اهل حکمت می گویند که از ذات باری تعالی و تقدس یک جوهر بیش صادر نشد  و نام آن جوهر عقل اوّل است . و عقل جوهری بسیط است و قابل تجزی و تقسیم نیست . پس از باری تعالی که احد حقیقی است احد حقیقی صادر شد ، و آن عقل اوّل است . باقی آبا و امهات از عقل اوّل صادر شدند ، از جهت آنکه در این عقل اوّل که احد حقیقی است ،  به اضافات و اعتبارات کثرت پیدا آمد ، یعنی نظر به ذات عقل و نظر به علت عقل ، و نظر به رابطه که میان علت و معلول است ، به این سه نظر در عقل اوّل سه اعتبار پیدا آمد ، و به هر اعتباری از عقل اوّل چیزی صادر شد ، عقلی و نفسی و فلکی . هم چنین از هر عقلی عقلی و نفسی و فلکی صادر می شد ، تا بعد از عقل اوّل نه عقل و نه نفس و نه فلک پیدا آمدند . آن گاه در زیر فلک قمر عنصر آتش ، و طبیعت آتشی پیدا آمدند . باز عنصر هوا و طبیعت هوا پیدا آمدند ، باز عنصر آب و طبیعت آب پیدا آمدند ، باز عنصر خاک و طبیعت خاک پیدا آمدند ، آبا و امهات تمام شدند ، و نزول تمام گشت . چهارده مرتبه نزول کرد ، و عروج در مقابل نزول خواهد بود ؛ پس چهارده مرتبه عروج باشد تا دایره تمام شود .

(4) ای درویش ! این تقدم که گفته شد بعضی را بر بعضی نه تقدم زمانی است از جهت آنکه تقدم به چند گونه باشد ، تقدم از روی زمان و تقدم از روی مکان و تقدم از روی رتبت و تقدم از روی علت بود . تقدم این مراتب از روی رتبت و از روی علت است ، از جهت آنکه این مراتب یعنی آبا و امهات جمله در یک طرفة العین ، بلکه کمتر از یک طرفه العین از عقل اوّل صادر شدند آن گاه موالید سه گانه از این آبا و امهات پیدا آمدند و می آیند و موالید سه گانه معدن و نبات و حیوان اند . و انسان یک نوع است از انواع حیوان .

(5) ای درویش ! چون در آخر همه انسان پیدا آمد ، معلوم شد که انسان میوه درخت موجودات است ، و چون انسان به عقل رسید تمام شد ، معلوم شد که تخم درخت موجودات عقل بوده است . که هر چیز که در آخر پیدا آمد ، در اول همان بوده باشد . و چون انسان به عقل رسید ، دایره تمام شد ، که دایره چون به اوّل خود رسید ، تمام شد . پس عقل اوّل ، هم آغاز است و هم انجام ، نسبت به آمدن آغاز است و نسبت به بازگشتن انجام است ، نسبت به آمدن مبداء است ، و نسبت به بازگشتن معاد است . نسبت به آمدن لیلة القدر است ، و نسبت به بازگشت یوم القیامة است .

(6) ای درویش ! عقل اوّل قلم خدای و رسول الله است ، و علت مخلوقات ، و آدم موجودات است ، و به صفات و اخلاق آراسته است . و از اینجا گفته اند که خدای تعالی آدم را بر صورت خود آفریده . هیچ یک از عقول و نفوس از باری تعالی و تقدس فیض قبول نمی توانند کرد ، الا عقل اوّل ، که اعلم و اشرف عقول است . عقل اوّل از باری تعالی و تقدس فیض قبول می کند ، و به فرود خود می دهد . هر یک از عقول از بالای خود می گیرند ، و به فرود خود می دهند ، هر یک ید اخذ و ید اعطا دارند ، می گیرند و می دهند . واجب الوجود می دهد و نمی گیرد ، از جهت آن که بالا ندارد ، و تنزیه و تقدیس و علم و حکمت ذاتی دارد .

(7) ای درویش ! عقول و نفوس عالم علوی جمله شریف و لطیف اند و جمله علم و طهارت دارند ، هر کدام که بالاتر است ، و به عقل اوّل نزدیک تر است ، شریف تر و لطیف تر است ، و علم و طهارت وی بیشتر است . و در افلاک نیز هم چنین می دان ، هر فلک که بالاتر است ، و به فلک الا فلاک نزدیک تر است ، شریف تر و لطیف تر است . در نزول هر کدام مرتبه که به مبداء نزدیک تر است ، شریف تر و لطیف تر است ، و در عروج هر کدام مرتبه که از مبداء دورتر است ، لطیف تر و شریف تر است ، از جهت آن که در نزول کدورت به بن نشیند ، و در عروج صافی بر سر آید . و اگر چنین گویند که در بسایط هر چند از مبداء دورتر می شوند خسیس تر می گردند ، و در مرکبات هر چند از مبداء دورتر می شوند ، شریف تر می گردند ، هم راست باشد .

(8) چنین می دانم که تمام فهم نکردی ، روشن تر از این بگویم . بدان که اوّل خدای است ، باز عقل ، باز نفس ، باز طبیعت  نزول تمام شد . چون نزول بر این وجه آمد ،  و عروج در مقابله نزول باشد . پس در عروج اوّل طبیعت باشد ، باز نفس ، باز عقل ، باز خدا . عروج تمام شد . معلوم شد که هر چه در نزول اوّل ، در عروج آخر است ، و معلوم شد که در نزول اوّل شریف تر است ، و در عروج آخر شریف تر است .

(9) ای درویش ! اول خدای است ، و انبیا و اولیا مظاهر خدای اند . باز عقل است ، و حکما و علما مظاهر عقل اند . باز نفس است ، و سلاطین و ملوک مظاهر نفس اند . باز طبیعت است ، و عوام و صحرانشینان مظاهر طبیعت اند . چون اوّل خدای بود ، یکی آمد . و چون عقل در مرتبه دوم افتاد ، دو قسم آمد . و چون نفس در مرتبه سوم  افتاد ،  سه قسم آمد . و چون طبیعت در مرتبه چهارم افتاد ، چهار قسم آمد . یکی و دو و سه و چهارده باشد (( تلک عشره کامله )) . این است مراتب ملک و ملکوت و جبروت .

(10) ای درویش ! به نزدیک اهل شریعت و اهل حکمت ملک عالم محسوس است ، و ملکوت عالم معقول است ، و جبروت ذات و صفات واجب الوجود است ، که خدای عالم است تعالی و تقدس . و به نزدیک اهل وحدت ملک محسوسات اند ، و ملکوت معقولات اند ، و جبروت عالم اجمال است .

فصل دوم : در بیان عقول و نفوس عالم سفلی

(11) بدان که بعضی از حکما می گویند که مبداء عقول و نفوس عالم سفلی عقل عاشر است ، که عقل فلک قمر است ، و عقل فعال نام اوست ، و مدبّر عالم سفلی ، و واهب الصور اوست . اما بیشتر حکما بر آن اند که عقول عالم علوی هر ده فعال اند ، و هر ده مبادی عقول و نفوس عالم سفلی اند . و از این جهت است که تفاوت بسیار است میان آدمیان . نفسی که از نفس فلک قمر فایض می شود ، هرگز برابر نباشد با آن که از نفس فلک شمس فایض شود . و نفسی که از فلک شمس فایض شود عالی همت باشد ، و نفسی که از فلک قمر فایض شود خسیس همت بود .

(12) ای درویش ! تفاوت آدمیان از این جهت است که گفته شد ، یعنی از مبادی . و از جهت دیگر هم هست ، و آن خاصیت ازمنه اربعه است ، سعادت ، و شقاوت ، و زیرکی ، و بلادت ، و بخل و سخاوت و دیانت و خیانت و همت عالی و خساست و درویشی و توانگری و عزت و خواری و درازی عمر و کوتاهی عمر و مانند این جمله اثر مبادی ، و خاصیت ازمنه اربعه است .

(13) ای درویش ! چون دانستی که کار آدمی پیش از آمدن وی ساخته اند ، به داده خدای قناعت کن و راضی و تسلیم شو . درویش را با درویشی می باید ساخت ، و توانگر را با توانگری هم می باید ساخت ، از جهت آن که درویشی و توانگری هر دو سبب عذاب آدمی است ، آن را که سخی آفریده اند می طلبد تا خرج کند ، و آن را که بخیل آفریده اند می طلبد تا نگاه دارد ، و هر دو در عذاب اند . درویش می پندارد که توانگر در راحت و آسایش است ، و توانگر می پندارد که درویش در راحت و آسایش است .

(14) ای درویش ! به یقین بدان که در دنیا خوشی نیست .

فصل سوم : در بیان معاد

(15) بدان که بازگشت نفس انسانی بعد از مفارقت قالب ، اگر کمال حاصل کرده است ، به عقول و نفوس عالم علوی خواهد بود . و اگر کمال حاصل نکرده است ، در زیر فلک قمر که دوزخ است بماند ، بعضی مدتی و بعضی ابدالآباد . و کمال نفس انسانی مناسبت است با عقول و نفوس عالم علوی .

(16) ای دوریش ! عقول و نفوس عالم علوی جمله علم و طهارت دارند ، و دایم در اکتساب علوم و اقتباس انوار اند ، و علم و طهارت حاصل کنند . پس کار آدمی است که دایم در اکتساب علوم و اقتباس انوار باشد ، و علم و طهارت حاصل کند . و هر که مناسبت حاصل کرد ، استعداد شفاعت او را حاصل شد . چون نفس وی مفارقت کند از این قالب ، عقول و نفوس عالم علوی او را به خود کشند ، و معنی شفاعت این است با هر کدام که مناسبت حاصل کرده باشد ، بازگشت وی به آن بود ، اگر با نفس فلک قمر حاصل کرده بود ، بازگشت وی به وی باشد ، و اگر با نفس فلک الا فلاک حاصل کرده بود ، بازگشت وی با وی باشد . چون اول آخر را دانستی ، باقی را هم چنین می دان . و نفوس انسانی چون به عالم علوی رسیدند ، از مرکّبان فانی خلاص یافتند و بر مرکبان باقی سوار شدند ، و ابدالآباد بر این مرکبان سوار خواهند بود ، و هر یک به قدر مقام خود در لذت و راحت خواهند بود ، و مقام هر یک جزای علم و طهارت وی است . هر که علم و طهارت زیادت می کند ، مقام وی عالی تر می شود ، یعنی نه چنان است که اهل شریعت گفتند که هر یک مقام معلوم است ، چون به مقام معلوم خود رسیدند دایره هر یک تمام شد ، و چون دایره تمام شد ، ترقی نمی ماند و این خلاف بنابر آن است که به نزدیک اهل شریعت ارواح آدمیان پیش از اجساد موجود بودند ، هر یک در مقام معلوم ، و چون از آن مقام معلوم به این عالم سفلی نزول کردند و بر مرکب قالب سوار شدند و کمال حاصل کردند باز چون عروج کنند هر یک تا مقام اول خود بیش عروج نتوانند کرد . امّا به نزدیک اهل حکمت نفوس آدمیان پیش از اجساد موجود نبودند با جسد موجود شدند پس نفوس را مقام معلوم نبوده باشد ، نفوس مقام خود اکنون پیدا می کنند . و گفته شد که مقام هر یک جزای علم و طهارت وی است ، هر که علم و طهارت بیشتر کسب می کند ، مقام خود عالی تر می گرداند .

(17) ای درویش ! هر که نفس خود را به جایی رساند که مناسبت با نفس فلک الافلاک حاصل کند ، علم و طهارت را به نهایت رسانید ، و به نهایت مقامات انسانی رسید . عقل اول پیغام گذار وی شد ، و رسول بارگاه وی گشت (( من الملک الحی الذی لا یموت الی الملک الحی الذی لا یموت )) . در این مقام است که گاه به واسطه عقل اول با حق سخن گوید و از حق شنود . و چون از قالب مفارقت کند ، ابدالآباد در جوار حضرت ربّ العالمین خرم و شادان باشد ، و از مقربان حضرت وی باشد . و این بهشت خاص است ، و جای کاملان است . و هر که در این بهشت است ، در لذت و راحت مطلق است . باقی این هشت مرتبه دیگر درجات بهشت اند ، و آنها که در این درجات باشند ، در لذت و راحت مطلق نباشند ، و در الم و رنج مطلق هم نباشند : از این وجه که از دوزخ گذشته باشند ، و به درجه ای از درجات بهشت رسیده بودند ، در لذت و راحت باشند ، و از این وجه که از قرب ربّ العالمین محروم اند ، و از جوار حضرت ذوالجلال بی بهره و بی نصیب اند ، در آتش فراق باشند ، و ابدالآباد در این آتش فراق بمانند . و این هشت بهشت جای نقصان اند . اگر عذاب از جهت نقصان علم باشد ، هرگز از آن عذاب خلاص نیابند ، و اگر عذاب از جهت نقصان طهارت بود ، به مرور ایام از آن عذاب خلاص یابند .

(18) ای درویش ! نفس انسانی بعد از مفارقت از شش حال بیرون نباشد یا ساده باشد ، یا غیر ساده . و ساده پاک باشد یا نا پاک . و غیر ساده کامل باشد یا ناقص . حال هر یک از این نفوس ششگانه بر تفاوت خواهد بود بعد از مفارقت قالب .

فصل چهارم : در بیان نفوس انسانی بعد از مفارقت قالب

(19) بدان که نفوس انسانی که علم و طهارت نکردند ، و بعد از مفارقت قالب در زیر فلک قمر ماندند ، و به عالم علوی نتوانستند پیوست ، بعضی از حکما می گویند که هر یکی از این نفوس باز به قالب دیگر پیوندند ، تا در وقت مفارقت کدام صفت بر وی غالب باشد ، در صورت آن صفت حشر شوند ، و آن صورت یا صورت آدمیان باشد ، یا صورت حیوانات یا صورت نباتات ، یا صورت معادن . و در آن صورت به قدر معصیت عذاب کشند ، و به قدر جنایت قصاص یابند ، و از قالب به قالب می گردند ، و به مراتب فرو می روند تا به معدن رسند ، و این فرو رفتن را مسخ می گویند . و باز به مراتب بر می آیند تا به انسان رسند و این بر آمدن را نسخ می گویند و هم چنین فرو می روند و بر می آیند ، تا آن گاه که به قدر معصیت عذاب کشند ، و به قدر جنایت قصاص یابند ، و علم و طهارت حاصل کنند (( کُلما نضجت جلودهم بدلنا هم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب بما کانوا یکسبون )) . و چون علم و طهارت حاصل کردند ، بعد از مفارقت قالب به عالم علوی پیوندند ، چنان که گفته شد . و این سخن اهل تناسخ است .

(20) و بعضی دیگر از حکما می گویند که این نفوس باز به قالبی دیگر نتوانند پیوست از جهت آن که هر قالبی که باشد ، او را البته نفسی بود ، و یک قالب را دو نفس نتوانند بود ، هم چنان بی قالب همیشه در زیر فلک قمر بمانند .

(21) و بعضی می گویند که جن این نفوس اند که در زیر فلک قمر مانده اند ، و به هر صورتی که می خواهند ، بر می آیند و مصور می شوند ، و بر هر که می خواهند ظاهر می گردند .

(22) و بعضی از حکما می گویند که جن را وجود نیست ، این چنین که مردم با خود تصور کرده اند ، می گویند که جن آدمیانی اند که در صحرا و کوه نشینند ، و دانا را ندیده باشند ، و سخن دانا نشنود ه بودند ، از حساب بهایم باشند ، بلکه از بهایم فروتر . معنی جن پوشیده کردن است یا پوشیده شدن ، و عقل ایشان پوشیده است ، و دیوانه را به همین معنی مجنون می گویند .

(23) و اهل شریعت می گویند که جن وجود دارند به غیر وجود آدمی . جن نوعی دیگر است ، و آدمی نوعی دیگر . چنان که آدمیان پدر و مادر دارند ، و آن آدم و حوا است ، جن هم پدر و مادر دارد ، و آن مارج و مارجه است . و خدای آدم را از خاک آفرید ، و مارج را از آتش (( خلق الجان من مارج من نار )) .

(24) ای درویش ! این چهار رساله را در چهار ولایت جمع کردم و نوشتم . رساله اول را در سال ستین و ستمایه در شهر بخارا ، و رساله دوم را در خراسان در بحر آباد بر سر تربت شیخ المشایخ سعدالدین حموی – قدس الله روحه العزیز- جمع کردم ، و رساله سوم را در شهر کرمان جمع کردم ، و رساله چهارم را در شهر شیراز بر سر تربت شیخ المشایخ ابوعبدالله خفیف – قدس الله روحه العزیز – در سال ثمانین و ستمایه جمع کردم .

فصل پنجم : در بیان نصیحت

(25) ای درویش ! این بیچاره در عالم سفر بسیار کرد ، و نیز بزرگان بسیار دریافت از علما و حکما و مشایخ ، و در خدمت هر یکی مدتهای مدید بودم ، و هر چه فرمودند کردم از تحصیل و تکرار ، و از مجاهدات و اذکار ، و فواید بسیار از ایشان به من رسید ، و چشم اندرون من به ملک و ملکوت و جبروت گشاده شد ، و میدان فکر من فراخ گشت ، و علما را که فنون علم داشتند ، دوست گرفتم .

(26) ای درویش ! هر که یک فن علم دارد ، میدان فکر وی تنگ است ، و علما را که فنون علم دارند دشمن می دارد . و هر که از فنون علم با نصیب است ، میدان فکر وی فراخ است ، و علما را که فنون علوم دارند دوست می دارد . و از سخنان ایشان آن چه زبده و خلاصه بود ، جمع کردم . رساله چهارم زبده و خلاصه سخن حکما است در بیان مبداء و معاد ، و رساله سوم زبده و خلاصه سخن علما است در بیان نزول و عروج روح انسانی ، و رساله دوم زبده و خلاصه سخن مشایخ است در بیان توحید ، و رساله اوّل سخن این بیچاره است در بیان معرفت انسان ، هر که این چهار رساله را به تحقیق بداند ، و مستحضر شود از کتب بسیار مستغنی گردد ، و چشم اندرون وی به ملک و ملکوت و جبروت گشاده شود ، و میدان فکر وی فراخ گردد ، و آن چه مقصود روندگان و مطلوب طالبان است ، بیابد .

(27) ای درویش ! در بند آن مباش که علم و حکمت بسیار خوانی و خود را عالم و حکیم نام نهی ، و در بند آن مباش که طاعت و عبادت بسیار کنی و خود را عابد و شیخ نام کنی ، که این ها بلا و عذاب سخت است . از علم و حکمت به قدر ضرورت کفایت کن ، و آن چه نافع است به دست آر و از طاعت و عبادت به قدر ضرورت بسنده کن ، و آن چه ما لابد است به جای آر . و در بند آن باش که بعد از شناخت خدای طهارت نفس حاصل کنی ، و بی آزار و راحت رسان شوی ، که نجات آدمی در این است .

(28) ای درویش ! هر که طهارت نفس حاصل نکرد ، اسیر شهوت و بنده مال و جاه است . دوستی شهوت بطن و فرج آتشی است ، که دین و دنیای سالک را می سوزاند ، و نیست می گرداند ، و سالک را خسر دنیا و آلا خره می کند . و دوستی مال و جاه نهنگ مردم خوار است ، چندین هزار کس را فرو برد و خواهد برد . و هر که از دوستی شهوت بطن و فرج ، و از دوستی مال و جاه آزاد شد و فارغ گشت ، مرد تمام است و آزاد و فارغ است . آزاد و فارغ مطلق وجود ندارد و ممکن نیست ، امّا به نسبت آزاد و فارغ باشد .

(29) ای درویش ! جمله آدمیان در این عالم در زندان اند ، از انبیا و اولیا و سلاطین و ملوک و غیر هم ، جمله در بند اند . بعضی را یک بند است ، و بعضی را دو بند است ، و بعضی را ده بند است ، و بعضی را صد بند است ، و بعضی را هزار بند است ، هیچ کس در این عالم بی بند نیست ، امّا آن که یک بند دارد ، نسبت به آن که هزار بند دارد ، آزاد و فارغ باشد ، و رنج و عذاب وی کمتر بود . هر چند بند زیادت می شود ، رنج و عذاب وی زیادت می گردد .

(30) ای درویش ! اگر نمی توانی ، که آزاد و فارغ شوی ، باری راضی و تسلیم باش . و الحمدلله رب العالمین .                                  

رساله پنجم : در بیان سلوک

رساله پنجم : در بیان سلوک

(1)   اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی ، که جماعت درویشان از این بیچاره در خواست کردند ، که می باید که در سلوک رساله ئی جمع کنید ، و بیان کنید که  سلوک چیست ؟ و نیت سالکان در سلوک چیست ؟ و شرایط و ارکان سلوک چیست ؟ در خواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد (( انه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اول : در بیان آن که سلوک چیست

(2) بدان که سلوک در لغت عرب عبارت از رفتن است علی اطلاق ، یعنی رونده شاید که در عالم ظاهر سفر کند ، و شاید که در عالم باطن سیر کند . و به نزدیک اهل تصوف سلوک عبارت از رفتن مخصوص است ، و آن سیر الی الله و سیر فی الله است .

(3) ای درویش ! پیش از ما مشایخ در سلوک کتاب بسیار جمع کرده اند ، و در جمله گفته اند که سلوک سیر الی الله و سیر فی الله است ، و این بیچاره در چند رساله این چنین هم گفته است که سلوک سیر الی الله و سیر فی الله است . اکنون در این رساله به عبارت دیگر چیزی می گوییم .

(4) ای درویش ! آدمی مراتب دارد و صفات و اخلاق آدمی که در ذرات آدمی مکنون اند ، و در هر مرتبه چیزی ظاهر می گردند . چون مراتب آدمی تمام ظاهر شوند ، صفات و اخلاق آدمی هم تمام ظاهر گردند و عالم صغیر تمام شود . و این رونده که عالم صغیر را تمام کرد ، در عالم کبیر نایب و خلیفه خدا شد ، گفت وی گفت خدا باشد ، و کرد وی کرد خدای بود . و این تجلی اعظم است ، از جهت آن که ظهور اخلاق اینجاست ، و ظهور علم اینجاست .

(5) ای درویش ! ظهور علم بسیار جای هست ، اما علم محیط اینجاست . اینجا خود را شناخت و اینجا اشیا را کماهی دانست و دید . پس سلوک عبارت از آن باشد که رونده روی به مراتب خود می آورد و مراتب خود را به تدریج تمام ظاهر گرداند ، عالم صغیر تمام کند . و تا عالم صغیر تمام نشود ، امکان ندارد که وی در عالم کبیر نایب و خلیفه خدا باشد . و او را قدرت بر عالمیان پیدا آید . کسی را که قدرت بر خود نباشد ، بر دیگران چون بود ؟ و بعضی از اینجا غلط کرده اند ، و در عذاب های گوناگون افتاده اند ، و به مقصود و مراد نرسیده اند . چون مراتب رونده تمام ظاهر شد ، سلوک تمام گشت .

(6) ای درویش ! معلوم شد که ره رو تویی ، و راه تویی ، و منزل تویی ، و چون مراتب رونده تمام ظاهر شد ، آن گاه ابتدای سیر فی الله باشد ، و این سیر هرگز به نهایت نرسد . چنین می دانم که تمام فهم نکردی روشن تر از این بگویم . دانستن این سخن از مهمات است.

فصل دوم : در بیان آن که نیت سالک در سلوک چیست ؟

(7) ای درویش ! باید که نیت سالک در ریاضات و مجاهدات آن نباشد که طلب خدا می کنم ، از جهت آن که خدای را حاجت به طلب کردن نیست . و دیگر باید آن نباشد که طلب طهارت و اخلاق نیک می کنم ، و آن نباشد که طلب علم و معرفت می کنم ، و آن نباشد که طلب کشف اسرار و ظهور انوار می کنم ، که این ها هر یک به مرتبه ئی از مراتب انسانی مخصوص اند ، و سالک چون به آن نرسد ، امکان ندارد که اگر خواهد و اگر نخواهد ، و اگر کسی گوید و اگر کسی نگوید ، چیزی که به آن مرتبه مخصوص است ، خود ظاهر شود . اگر جمله عالم با طفل بگویند که لذت شهوت راندن چیست ، در نیابد ؛ و چون به آن مرتبه برسد ، اگر گویند و اگر نگویند خود در یابد .

(8) ای درویش ! انسان مراتب دارد چنان که درخت مراتب دارد . و پیداست که در هر مرتبه ئی از مراتب درخت چه پیدا آید . پس کار باغبان آن است که زمین را نرم و موافق می دارد ، و از خار و خاشاک پاک می کند ، و آب به وقت می دهد و محافظت می کند تا آفتی به درخت نرسد تا مراتب درخت تمام پیدا آیند ، و هر یک به وقت خود تمام ظاهر شوند . کار سالکان نیز هم چنین است باید که نیّت سالک در ریاضات و مجاهدات آن باشد که تا آدمی شوند ، و مراتب انسانی در ایشان تمام ظاهر شود ، که چون مراتب انسانی تمام ظاهر شود ، سالک اگر خواهد و اگر نخواهد ، طهارت و اخلاق نیک و علم و معرفت و کشف اسرار و ظهور انوار ، هر یک به وقت خود ظاهر شوند ، و چیزها ظاهر شود که سالک نام آن هرگز نشنود ه  بود و بر خاطر سالک هرگز نگذشته باشد ؛ و کسی که نه در این کار بود این سخنان را هرگز فهم نکند . تا سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم ، سالک باید که بلند همت باشد ، و تا زنده است در کار باشد ، و به سعی و کوشش مشغول بود ، که علم و حکمت خدا نهایت ندارد .

(9) ای درویش ! جمله مراتب درخت در تخم درخت موجودند ، باغبان حاذق و تربیت و پرورش می باید که تا تمام ظاهر شوند . و هم چنین طهارت و اخلاق نیک ، و علم ، و معرفت ، و کشف اسرار ، و ظهور انوار ، جمله در ذات آدمی موجودند ، صحبت دانا و تربیت و پرورش می باید که تا تمام ظاهر شوند .

(10) ای درویش ! علم اولین و آخرین در ذات تو مکنون است . هر چه می خواهی ، در خود طلب کن ، از بیرون چه می طلبی ؟ علمی که از راه گوش به دل تو رسد هم چنان باشد که آب از چاه دیگران بر کشی و در چاه بی آب خود ریزی آن آب را بقائی نبود ، و با آن که بقائی نباشد زود عفن شود و بیماری های بد از وی تولد کند .

(11) ای درویش ! از آن آب بیماری عجب و کبر زاید و دوستی مال و جاه روید (( و لیس الخبر کالمعاینه )) . باید که تو چنان سازی که آب از چاه تو برآید و هر چند که بر کشی و به دیگران دهی  کم نشود , بلکه زیاده شود . و هر چند که بماند ، عفن نشود ، بلکه هر روز بر آید پاک تر و صافی تر گردد و علاج بیماری های بد شود .

(12) ای درویش ! سالک را به این طریق که گفته شد ، علم و معرفت حاصل شود ، و آب حیات از چشمه دل وی روانه گردد . (( من اخلص الله اربعین صباحا ظهرت ینابیع الحکمه من قلبه علی لسانه )) . یعنی سالک را علم و حکمت بدین طریق حاصل شود ، و به طریق عکس نیز حاصل شود . هر چند می خواهم که سخن دراز نشود ، بی اختیار من دراز شود .

(13) ای درویش ! کار تربیت و پرورش دانا دارد . بی صحبت دانا امکان ندارد که کسی به جایی رسد . میوه بیابانی که خود رسته باشد ، هرگز برابر نباشد با میوه بستانی که باغبان او را پرورده باشد . هم چنین هر سالکی که صحبت دانا نیافته باشد، هرگز برابر نباشد با سالکی که صحبت دانا یافته بود .

فصل سوم : در بیان آن که سالک را علم و معرفت به طریق عکس چون حاصل می شود

(14) بدان که دعوت انبیا و تربیت اولیا از جهت آن است تا مردم بر اقوال نیک ، و افعال نیک ، و اخلاق نیک ملازمت کنند تا ظاهر ایشان راست شود ، که تا ظاهر راست نشود ، باطن راست نگردد ، از جهت آن که ظاهر به مثابه قالب است ، و باطن به مثابه چیزی است که در قالب ریزند . پس اگر قالب راست باشد ، آن چیز که در وی ریزد هم راست باشد ، و اگر قالب کج بود ، آن چیز که در وی ریزند ، هم کج بود .

(15) ای درویش ! هیچ شک نیست که ظاهر در باطن اثرها دارد ، و باطن در ظاهر هم اثرها دارد . پس چون به ریاضات و مجاهدات بسیار در صحبت دانا ظاهر راست شود ، باطن راست گردد. چون ظاهر و باطن راست شد ، باطن در میان دو عالم پاک افتاد ، یک طرف عالم شهادت بود ، و یک طرف عالم غیب ، یعنی یک طرف بدن بود که عالم شهادت و محسوسات است ، و یک طرف عالم ملائکه و ارواح پاکان بود که عالم غیب و معقولات است . و آن طرف که عالم غیب است ، همیشه پاک و صافی بود ، و باطن را از آن طرف هرگز زحمت و ظلمت و کدورت نبود ، و این طرف که بدن است تا مادام که به لذاّت و شهوات بسته است ، و اسیر حرص و غضب است ، مکدر و ظلمانی است و باطن را مکدر و ظلمانی می دارد . بدین سبب باطن از عالم غیب که عالم ملائکه و ارواح پاکان است ، اکتساب علوم و اقتباس انوار نمی توانست کرد . چون بدن پاک شد و صافی گشت . باطن در میان دو عالم پاک افتاد . هر چه در عالم غیب باشد که عالم ملائکه و ارواح پاکان است ، در باطن سالک پیدا آید هم چون دو آئینه صافی که در مقابله یکدیگر بدارند ، هر چه در آئینه بود ، در ین آئینه پیدا شود ، و هر چه در این آئینه بود ، در آن آئینه پیدا باشد . و حکمت در زیارت قبور این است ، و حقیقت زیارت این است .

(16) ای درویش ! در ین سخن یک نکته باریک است ، و آن نکته آن است که عالم غیب مراتب دارد ، و از مرتبه ئی تا مرتبه ئی تفاوت بسیار است و باطن سالک هم مراتب دارد و از مرتبه ئی تا مرتبه ئی هم تفاوت بسیار است . مرتبه اول از مرتبه اول اکتساب تواند کرد ، و مرتبه آخر از مرتبه آخر اکتساب تواند کرد . علم و معرفت سالک را به این طریق هم حاصل می شود . و خواب راست عبارت از ین است و وجد و وارد و الهام و علم لدنّی عبارت از ین است . و این معنی به کفر و اسلام تعلق ندارد . و هر که آئینه دل صافی گرداند ، این اثرها یابد . و این معنی در خواب بسیار کس باشد ، اما در بیداری اندک بود ، از جهت آن که در خواب حواس معزول باشد . و کدورتی که به واسطه حواس و به واسطه غضب و شهوت باطن را حاصل آید ، کمتر بود . بدین سبب باطن آن ساعت از آن عالم اکتساب علوم تواند کرد . پس خلوت و عزلت و ریاضات و مجاهدات سالکان از جهت آن است تا بدن ایشان در بیداری هم چون بدن آن کسان باشد که در خواب اند ، بلکه پاک تر و صافی تر .

(17) ای درویش ! سالکان بر تفاوت اند ، و مزاج سالکان بر تفاوت است . بعضی به اندک ریاضت که بکنند این اثرها در خود یابند ، و بعضی سال های بسیار ریاضت کشند و این اثر ها در خود نیابند . و این اثر خاصیت مبادی و اثر ازمنه اربعه است .

فصل چهارم : در بیان آن که آدمیان سه طایفه اند

(18) بدان که خدای تعالی آدمیان را به تفاوت آفریده است و هر یک را استعداد کاری داده است . و چنین می بایست که بود تا نظام عالم تواند بود . شهرنشین می باید ، و صحرا نشین هم می باید . بزاز می باید و کنّاس هم می باید ، و مانند این . و اگر جمله را یک استعداد دادی ، نظام عالم نبودی . پس باید که دانا هر یک را به کاری دارد ، آن کار که وی را از برای آن کار آفریده اند .

(19) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، بعضی همت عالی دارند و بعضی همت عالی ندارند و از اینجاست که بعضی دنیا می خواهند و بعضی عقبی می خواهند ، و بعضی مولی می خواهند . آدمیان همین سه طایفه بیش نیستند ، این طایفه که مولی می خواهند عالی همت اند ، و ایشان اند که بهترین آدمیان اند و این طایفه اند که سالکان اند . از این چندین هزار آدمی وی بر سر آمد ، وی بود که مقصود بود و آن دو دیگران بر مثال خار و خاشاک اند ، و به طفیل وی آب می خورند و پرورش می یابند .

(20) ای درویش ! هر که سلوک خواهد کرد ، او را معرفت چهار چیز ضروری باشد : یکی معرفت مقصد ، و یکی معرفت رونده به مقصد ، و یکی معرفت راه به مقصد ، و یکی معرفت هادی که شیخ و پیشوا ست . بی معرفت این چهار سلوک میسر نشود . بدان که مقصد و مقصود سالکان کمال خود است . و بعضی گفته اند که خدای است رونده به مقصد ، و بعضی گفته اند که روح سالک است ، و بعضی گفته اند که عقل سالک است ، و بعضی گفته اند که نور الله است  . و این ضعیف می گوید که رونده باطن سالک است از جهت آن که باطن سالک یک نور است ، و آن یک نور را به اضافات و اعتبارات به اسامی مختلفه ذکر کرده اند ، به اعتباری روح ، و به اعتباری قلب ، و به اعتباری عقل ، و به اعتباری نور الله گفته اند ، و مراد از این جمله یک جوهر است ، و آن یک جوهر حقیقت آدمی است .

فصل پنجم : در بیان راه به مقصد

(21) بدان که راه به مقصد به نزدیک این ضعیف یک طریق بیش نیست و آن یک طریق آن است که در اول تحصیل و تکرار باشد و در آخر مجاهده و اذکار بود . اول به مدرسه روند و از علم شریعت آن چه لابد است بیاموزد ، و بعد از ما لابد علمی که نافع باشد بخوانند تا زیرک شوند و سخن نیک فهم کنند ، که دریافت سخن در این باب رکنی معظم است ، و دریافت سخن در مدرسه حاصل می شود . آن گاه به خانقاه آیند و مرید شیخی شوند ، و ملازم در وی شوند ، و بر یک شیخ قناعت کنند ، و از علم طریقت آن چه ما لابد است بیاموزند ، و بعد از ما لابد حکایت مشایخ بخوانند ، یعنی از ریاضات و مجاهدات و از تقوی و پرهیز گاری و از احوال و مقامات مشایخ چیزی بخوانند ، آن گاه ترک کتب کنند ، و آن چنان که شیخ مصلحت بیند به کار مشغول شوند . و به نزدیک بعضی راه به مقصد دو طریق است ، و هر دو طریق موصل اند به مقصد اگر به شرط روند ، یعنی سائرین الی الله دو طایفه اند ، و هر طایفه به طریقی می روند یکی طریق تحصیل و تکرار است ، و این ها سالکان کوی شریعت اند ؛ و یکی طریق مجاهده و اذکار است ، و این ها سالکان کوی طریقت اند .

(22) ای درویش ! یکی سالک آن است که هر روز چیزی از آن چه ندانسته است بداند و یاد گیرد ؛ و یکی سالک آن است که هر روز چیزی از آن چه دانسته است فراموش کند . در یک طریق وظیفه آن است . که هر روز چیزی از کاغذ سپید سیاه کند ، و در یک طریق ورد آن است که هر روز چیزی از دل سیاه سپید گرداند .

(23) ای درویش ! بعضی از سالکان گفتند که ما حرفت نقاشی بیاموزیم و لوح دل خود را به مداد تحصیل و قلم تکرار به جمله علوم منقش گردانیم تا جمله علوم در دل ما مکتوب و منقش شود ، و هر چیز که در دل ما مکتوب و منقش شد ، محفوظ ما گشت ؛ پس دل ما لوح محفوظ گردد . و بعضی از سالکان گفته اند که ما حرفت صیقلی بیاموزیم و آیینه دل خود را به مصقل مجاهده و روغن ذکر پاک و صافی گردانیم ، تا دل ما شفاف و عکس پذیر شود ، تا هر علمی که در عالم غیب و شهادت است عکس آن در دل ما پیدا آید ، و عکس بی شبهت تر و درست تر از کتابت باشد ، از جهت آن که در کتابت سهو و خطا ممکن است ، و در عکس سهو و خطا ممکن نیست . و حکایت صورت گران چین و ماچین معروف است . و عمر آدمی اندک است ، ممکن نباشد که عمر وفا کند تا دل را آیینه گیتی نمای کنند به طریق مجاهده و اذکار .

(24) تا سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم ، ای درویش ! طریق یکی بیش نیست ، و اگر دو طریق است ، طریق مجاهده و اذکار به سلامت و نزدیک تر است .

فصل ششم : در بیان درجه عوام

( 25) بدان که فرزند چون به حد تمیز رسید ، باید که در عبادات موافقت پدر و مادر کند ، و اگر نکند ، پدر و مادر بفرمایند تا بکند . و این موافقت کردن را اسلام گویند . و چون به حد عقل رسیدند بعد از اسلام شش چیز بر فرزند فرض شود . اول ایمان : باید که او را در هستی و یگانگی خدای و در نبوت انبیا هیچ شکی نباشد ، و به یقین بداند که انبیا هر چه گفتند راست گفتند . دوم امتثال اوامر . سوم اجتناب نواهی . چهارم توبه ، یعنی اگر امری از اوامر فرو گذارد ، یا به نهی از نواهی اقدام نماید ، در حال توبه کند . و توبه آن است که از کرده پشیمان شود ، و نیت کند که من بعد هرگز آن کار نکند . پنجم کسب ، یعنی حرفتی بیاموزد ، و به کاری مشغول شود که آن کار سبب معاش وی گردد ، تا از طمع خلاص یابد ، و ایمان وی به سلامت ماند ؛ که ایمان هر که به زیان رفت به شومی طمع به زیان رفت . ششم تقوی ، یعنی در کسب احتیاط کند تا بر وجه مشروع باشد ، و از مال حرام و مال شبهه ، و مال پادشاهان ، و مال ظالمان پرهیز کند ، و در اقوال و افعال احتیاط کند تا به اخلاص باشد و از ریا و سمعه دور بود .

(26) ای درویش ! این شش چیز عام بود در حق مسلمانان ، و این درجه عوام است . پس هر که می خواهد که از درجه عوام به درجه خاص برسد ، باید که عمل خواص پیش گیرد ، و عمل خواص سلوک است یا به طریق تحصیل و تکرار ، یا به طریق مجاهده و اذکار . و ما در این رساله طریق مجاهده و اذکار بیان خواهیم کرد .

فصل هفتم : در بیان شرایط سلوک

(27) بدان که شرایط سلوک شش چیز است . اول ترک است ، ترک مال و ترک جاه و ترک دوستی مال و جاه ، و ترک معاصی ، و ترک اخلاق بد کند . دوم صلح است . با خلق عالم به یک بار صلح کند ، و به دست و زبان هیچ کس را نیازارد ، و شفقت از هیچ کس دریغ ندارد ، و همه را هم چون خود عاجز و بیچاره و طالب داند . سوم عزلت است . چهارم صمت است . پنجم جوع است . ششم سهر است . این است شرایط سلوک که گفته شد .

فصل هشتم : در بیان ارکان سلوک

(28) بدان که ارکان سلوک شش است . رکن اول هادی است که بی هادی سلوک میسر نشود . رکن دوم ارادت و محبت است با هادی . سالک چون به هادی رسید و قبول هادی یافت ، باید که در وقت وی در عالم هیچ کس را چنان دوست ندارد که هادی خود را تا زود به مقصد رسد که مرکب سالک در این راه ارادت و محبت است . چون ارادت و محبت قوی افتاد ، مرکب قوی افتاد، و هر که را مرکب قوی باشد ، از سختی راه باکی نباشد . و اگر یک سر موی در ارادت و محبت خللی پیدا آید ، مرکب لنگ شود و سالک در راه بماند . رکن سوم فرمان برداری است در همه کارهای اعتقادی و عملی ، یعنی سالک را تقلید مادر و پدر ترک باید کرد . و پی روی هادی باید کرد ، هم در اعتقاد و هم در عمل ، از جهت آن که هادی به مثابه طبیب است ، و هادی به مثابه مریض . و چون مریض فرمان برداری طبیب نکند ، و خلاف امر طبیب کار کند ، هرگز صحت نیابد ، بلکه هر روز که بر آید ، رنج و علت وی زیادت شود . و اگر بیمار خواهد که به کتب طب علاج خود کند ، هم هرگز صحت نیابد . حضور طبیب باید ، و فرمان برداری بیمار ، تا رنج و علت بر خیزد . رکن چهارم ترک رای و اندیشه خود است : سالک باید که هیچ به رای و اندیشه خود نکند ، اگر چه طاعت و عبادت باشد ، از جهت آن سالک هر کاری که به رای و اندیشه خود کند ، سبب دوری وی شود ، و هر کاری که به امر هادی کند ، سبب نزدیکی وی گردد . رکن پنجم ترک اعتراض و انکار است . سالک باید که بر گفت هادی اعتراض نکند ، و بر فعل هادی انکار نکند ، و از جهت آن که سالک نیک و بد نداند ، و طاعت و معصیت نشناسد که شناختن نیک و بد ، و طاعت و معصیت کاری عظیم است . و حکایت موسی و خضر از این معنی خبر می دهد .

(29) ای درویش ! بسیار سخن باشد که آن سخن پیش مرید نیک باشد ، و پیش شیخ بد باشد ، و بسیار سخن بود ، که پیش مرید بد باشد ، و پیش شیخ نیک باشد ، و در افعال نیز هم چنین می دان . پس مصلحت مرید آن است که به یک بار ترک اعتراض و انکار کند ، و هر چه از شیخ شنود ، نیک شنود ، و هر چه از او بیند ، نیک بیند .

(30) ای درویش ! اعتراض و انکار مرید تاریکی و کدورت و جدائی اندازد میان مرید و مراد .

(31) رکن ششم ثبات و دوام است بر شرایط و ارکان سلوک سال های بسیار ، که از بی ثباتی هیچ کار نیک نیاید ، نه دنیوی و نه اخروی .

(32) ای درویش ! هر کس که به جایی رسید در کار دنیا و در کار آخرت ، از ثبات رسید . این است شرایط و ارکان سلوک که گفته شد ، و سلوک تمام نشود الا به این دوازده چیز .

فصل نهم : در بیان حجاب و مقام

(33) ای درویش ! سالک چون بدین دوازده چیز که گفته شد ثبات نماید ، البته حجاب ها از پیش سالک بر خیزد و به مقامات عالیه برسد . و اصل حجاب ها چهار چیز است : دوستی مال ، و دوستی جاه ، و تقلید پدر و مادر ، و معصیت . و اصل مقامات هم چهار چیز است : اقوال نیک ، و افعال نیک ، و اخلاق نیک ، و معارف . و مراد از معارف معرفت بسیار چیز است . اما معرفت هجده چیز ضروری است : سالک دانا باید که البته این هجده چیز را بداند . و به علم الیقین و به عین الیقین بشناسد ، معرفت دنیا ، و معرفت کار دنیا ، و معرفت آخرت ، و معرفت کار آخرت ، و معرفت مرگ ، و معرفت حکمت مرگ ، و معرفت شیطان ، و معرفت امر شیطان ، و معرفت ملک ، و معرفت امر ملک و معرفت نبی ، و معرفت سخن نبی ، و معرفت ولی ، و معرفت سخن ولی ، و معرفت خود ، و معرفت امر خود ، و معرفت خدا ، و معرفت امر خدا . اگر می خواهی بگو هجده چیز است ، و اگر می خواهی بگو که نه چیز است ، و اگر می خواهی بگو که یک چیز است .

(34) ای درویش ! فرق کردن میان امر شیطان و امر ملک ، و امر نفس ، و امر خدا کاری عظیم است ، و دریافتن سخن نبی و سخن ولی کاری مشکل است .

(35) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، ای درویش حجاب ها بسیار است ، اما اصل حجب این چهار چیز است ، و مقامات بسیار است ، امّا اصل این چهار چیز است .  هر چیزی که از خود دفع می باید کرد و از پیش بر می باید داشت ، عبارت از حجاب است ، و هر چیز که خود را حاصل می باید کرد ، و بر آن می باید بود ، عبارت از مقام است .

(36) چون معنی حجاب و معنی مقام دانستی ، اکنون بدان که جمله روندگان روی در این چهار مقام دارند ، و این چندین ریاضات و مجاهدات از جهت آن می کوشند تا این چهار حجاب را از پیش بردارند ، و این چهار مقام را به کمال رسانند ؛ و هر که این چهار مقام را به کمال رسانید ، به کمال خود رسید .

(37) ای درویش ! این چهار حجاب را از پیش بر داشتن به مثابه طهارت ساختن است ، و این چهار مقام را حاصل کردن به مثابه نماز گذاردن است . اول طهارت باشد آن گاه نماز ، اول فصل است و آن گاه وصل ، اول تصقیل است و آن گاه تنویر ، هر که این چهار حجاب را از پیش برداشت ، طهارت ساخت و در طهارت دایم است . و هر که این چهار مقام را حاصل کرد ، نماز گذارد و در نماز دایم است .

فصل دهم : در بیان تربیت

(38) بدان که صیاد پادشاه چون باز صید کند ، اول چشم باز بدوزد ، و بند در پایش نهد ، و روزهاش گرسنه و تشنه ، و شب هاش بیدار دارد تا نفس باز شکسته شود ، و قوت حیوانی و سبعی وی کمتر گردد ، و با صیاد انس و آرام گیرد . چون با صیاد انس و آرام گرفت ، آن گاهش صیاد صید کردن بیاموزد . و چون صید کردن آموخت آن گاهش به حضرت پادشاه برد تا قرب پادشاه بیابد و بر دست پادشاه نشیند . معلوم شد که غرض صیاد از چشم دوختن و بند بر پای نهادن و گرسنه و تشنه و بیدار داشتن باز نبود ، غرض آن بود که تا باز چنان شود که صیاد صید کردن به وی تواند آموخت . و دیگر معلوم شد که غرض صیاد آموختن باز هم نبود غرض صیاد صید کردن بود تا به واسطه صید کردن به قرب پادشاه رسد . هم چنین هادی اول سالک را صید کرد ، و چون صید کرد چشمش بدوزد ، یعنی به خانه تاریک ، و زبانش ببندد یعنی به خلوت و عزلت ، و روزهاش گرسنه و تشنه دارد ، و شب هاش بیدار دارد تا نفس سالک شکسته شود ، و قوت حیوانی و سبعی و شیطانی وی کمتر گردد . آن گاهش هادی صید کردن بیاموزد و صید سالک علم و معرفت و محبت و مشاهده و معاینه است و چون صید کردن آموخت به حضرت پادشاه رسید ، و قرب پادشاه یافت . و چون به قرب پادشاه رسید ، رستگار شد و از اهل نجات گشت . و الحمدلله رب العالمین .

رساله ششم : آداب الخلوت

رساله هفتم : در بیان عشق

رساله هفتم : در بیان عشق

(1) اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در عشق رساله ئی ، جمع کنید ، و بیان کنید که محبت چیست و عشق چیست ؟ و مراتب عشق چند است . در خواست ایشان را اجابت کردم ، و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم ، تا از خطا و ذلل نگاه دارد (( و انه علی ما یشاء قدیر بالاجابه جدیر )) .

فصل اول : در میل و ارادت و محبت و عشق

(2) بدان که ذاکران چهار مرتبه دارند : بعضی در مرتبه میل اند ، و بعضی در مرتبه ارادت اند ، و بعضی در مرتبه محبت اند ، و بعضی در مرتبه عشق اند . و از اهل تصوف هر که عروج افتاد ، در مرتبه چهارم افتاد . و تا ذاکر به مرتبه چهارم نرسید ، روح او عروج میسر نشود . و ما این هر چهار مرتبه را به شرح تقریر کنیم ، تا سالکان ذاکر بدانند که هر یک در کدام رتبه اند .

(3) مرتبه اول آن است که ذاکر به صورت در خلوت خانه باشد ، و به زبان ذکر می گوید ، و به دل در بازار بود و می خرد و می فروشد . و این ذکر را اثر کمتر بود . اما از فایده خالی نباشد .

(4) مرتبه دویم آن است که ذاکر ذکر می گوید . و دل غایب می شود ، و او به تکلف دل خود را حاضر می گرداند ، و بیشتر ذ اکران درین مرتبه باشند که دل خود را به تکلف حاضر گردانند .

(5) مرتبه سوم آن است که ذکر بر دل مستولی شود و همگی را فرو گیرد . و ذاکر نتواند که ذکر نگوید ؛ و اگر خواهد که ساعتی به کار بیرونی که ضروری باشد مشغول شود ، به تکلف تواند مشغول شد ، چنان که در مرتبه دویم به تکّلف دل خود حاضر می گرداند ، در مرتبه سوم دل خود را به کار بیرون مشغول گرداند . و این مقام قرب است ، و از ذاکران کم به این مقام رسند و این سخن را کس فهم کند که وقتی محبوبی داشته باشد . از جهت آن که محب همیشه ذکر محبوب خود کند ، و بی ذکر محبوب خود نتواند بود ، همه روز خواهد که با دیگران مدح محبوب خود گوید ، یا دیگران پیش وی مدح محبوب وی کنند . و اگر خواهد که به سخنی دیگر مشغول شود ، به تکلف مشغول تواند شدن .

(6) مرتبه چهارم آن است که مذکور بر دل مستولی شود . چنان که در مرتبه سیم ذکر بر دل مستولی بود ، در مرتبه چهارم مذکور بر دل مستولی شود . و فرق بسیار است میان آن که نام معشوق بر دل مستولی باشد با آن که معشوق بر دل مستولی شود .

(7) ای درویش ! وقت باشد که عاشق چنان مستغرق معشوق شود که نام معشوق را فراموش کند ، بلکه غیر معشوق هر چیز که باشد جمله فراموش کند .

(8) چون این مقدمات معلوم کردی ، اکنون بدان که مرتبه اول مقام میل است ، و مرتبه دوم مقام ارادت است ، و مرتبه سیم مقام محبت است ، و مرتبه چهارم مقام عشق است .

(9) ای درویش ! هر که خواهان صحبت کسی شد آن خواست را میل می گویند ، و چون میل زیادت شد و مفرط گشت ، آن میل را ارادت می گویند ، و چون ارادت زیادت شد و مفرط گشت ، آن ارادت مفرط را محبت می گویند ؛ و چون محبت زیادت شد و مفرط گشت ، آن محبت مفرط را عشق می گویند . پس عشق محبت مفرط آمد و محبت ارادت مفرط آمد و هم چنین ....

(10) ای درویش ! اگر این مسافر عزیز به مهمان تو آید ، عزیزش دار ! و عزیز داشتن این مسافر آن باشد که خانه دل را از جهت این مسافر خالی گردانی ، که عشق شرکت بر نتابد ؛ و اگر تو خالی نگردانی ، او خود خالی گرداند .

( رباعی )

عشق آمد و شد چو خونم اندر رگ و پوست

تا کرد مرا تهی و پر ساخت  ز دوست

اجزای وجود من همه دوست گرفت

نامیست زمن بر من و باقی همه اوست

(11) ای درویش ! عشق براق سالکان و مرکب روندگان است . هر چه عقل به پنجاه سال اندوخته باشد ، عشق در یک دم آن را بسوزاند ،  و عاشق را پاک و صافی گرداند . سالک به صد چله آن مقدار سیر نتواند کرد که عاشق در یک طرفه العین کند ، از جهت آن که عاقل در دنیا ست و عاشق در آخرت است ، نظر عاقل در سیر به قدم عاشق نرسد .

(12) ای درویش ! از عشق حقیقی - آن چنان که حق عشق است – نمی توانم نوشت ، که مردم فهم کنند و کفر دانند اما از عشق مجازی چیزی بنویسم ، تا عاقلان از اینجا استدلال کنند .

فصل دوم : در بیان مراتب عشق مجازی

(13) بدان که عشق مجازی سه مرتبه دارد . اول چنان باشد که عاشق همه روز در یاد معشوق بود ، و مجاور کوی معشوق باشد ، و خانه معشوق را قبله خود سازد ، و همه روز گرد خانه معشوق طواف کند ، و در و دیوار معشوق نگاه می کند ، تا باشد که جمال معشوق را از دور ببیند ، تا از دیدار معشوق راحتی به دل مجروح وی رسد ، و مرهم جراحات دل او گردد .

(14) و در میان چنان شود که تحمل دیدار معشوق نتواند کرد . چون معشوق را ببیند ، لرزه بر اعضای وی افتد و سخن نتواند گفت ، و خوف آن باشد که بیفتد و بیهوش گردد.

(15) ای درویش ! عشق آتشی است که در عاشق می افتد و موضع این آتش دل است ، و این آتش از راه چشم به دل می آید و در دل وطن می سازد .

گر دل نبود کجا وطن سازد عشق

ور عشق نباشد به چه کار آید دل

و شعله این آتش به جمله اعضا می رسد و به تدریج اندرون عاشق را می سوزاند و پاک و صافی می گرداند تا دل عاشق چنان نازک و لطیف می شود ، که تحمل دیدار معشوق نمی تواند کرد از غایت نازکی و لطافت . و خوف آن است که به تجلی معشوق نیست گردد . و موسی علیه صلوه و السلام درین مقام بود که چون دیدار خواست حق تعالی فرمود که ( لن ترانی ) مرا نتوانی دید ، نفرمود که من خود را به تو نمی نمایم .

(16) ای درویش ! درین مقام است که عاشق فراق را بر وصال ترجیح می نهد ؛ و از فراق راحت و آسایش بیش می یابد . و همه روز با اندرون با معشوق می گوید ، و از معشوق می شنود ؛ و معشوق گاهی به لطفش می نوازد و آن ساعت عاشق در بسط است ، و گاهی به قهر ش می گذارد ، و آن ساعت عاشق در قبض است . و کسانی که حاضر باشند ، این قبض و بسط عاشق را می بینند ، و نمی دانند که سبب آن بسط و قبض آن عاشق چیست .

(17) و در آخر چنان شود که جمال معشوق دل عاشق را از غیر خود خالی یابد ، همگی دل عاشق را فرو گیرد و چنان که هیچ چیز دیگر را راه نماند ، آن گاه عاشق بیش خود را نبیند ، و همه معشوق را بیند . عاشق اگر خورد و اگر خسپد و اگر رود و اگر آید ، پندارد که معشوق است که می خورد و می خسپد و می رود و می آید . و چون عاشق از غم هجران خلاص یافت و اندوه فراق نماند ، با جمال معشوق عادت کرد و گستاخ شد ، و از خوف بیرون آمد ، یعنی پیش از این خوف آن بود که عاشق به تجلی معشوق نیست گردد ، و اکنون آن خوف برخاست و چنان شد که اگر معشوق را از بیرون ببیند ، التفات نکند و به حال خود باشد ، و متغییر نشود ، از جهت آن که آن ، که در اندرون است ، و در میان دل وطن ساخته است ، نزدیک تر از آن است که در بیرون است . چون آن که نزدیک تر است همگی دل را فرو گرفته است ، و دل را مستغرق خود گردانیده است ، متاثر نشود و متغیر نگردد ، و التفات به وی نکند . و اگر کسی سوال کند که درین مقام از بیرون متغیر نمی شود راست است ، چرا به بیرون التفات نمی کند ، چون بیرون و اندرون یکی اند .

(18) بدان که بعضی می گویند که عاشق به آتش عشق سوخته است و بغایت لطیف و روحانی گشته است و جمال معشوق که در دل وطن ساخته است ، و همگی دل را فرو گرفته است ، هم بغایت لطیف و روحانی است . و آن که در بیرون است به نسبت اندرون کثیف و جسمانی است ، و التفات روحانی به روحانی باشد و التفات جسمانی به جسمانی بود .

(19) ای درویش ! پیش این ضعیف آن است که چون جمال معشوق همگی دل عاشق را فرو گرفت ، چنان که هیچ چیز دیگر را راه نماند ، عاشق بیش خود را نمی بیند ، همه معشوق می بیند . پس متغیر وقتی شود که دو کس بیش باشند ، و التفات وقتی کند که دو کس بوند . و در این مقام است که طلب بر می خیزد و فراق و وصال نمی ماند ، و خوف و امید و قبض و بسط به هزیمت می شوند .

(20) ای درویش ! هر که عاشق نشد ، پاک نشد ، و هر که پاک نشد ، به پاکی نرسید ، و هر که عاشق شد ، و عشق خود را آشکارا گردانید ، پلید بماند و پاک نشد ، از جهت آن که آن آتش که از راه چشم به دل وی رسیده بود ، از راه زبانش بیرون کرد ، آن دل نیم سوخته در میان راه بماند ، از آن دل من بعد هیچ کار نیاید ، نه کار دنیوی ، و نه کار عقبی ، و نه کار مولی .

(21) ای درویش ! این سه رساله را ، رساله سلوک و رساله خلوت و رساله عشق را در شهر شیراز بر سر تربت شیخ المشایخ ابو عبدالله خفیف جمع کردم . و الحمدلله رب العالمین .

رساله هشتم : در بیان آداب اهل تصوف

رساله هشتم : در بیان آداب اهل تصوف

(1) اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی , که جماعت درویشان از این بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در آداب اهل تصوف رساله ای جمع کنید . در خواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد . (( انه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اول : در بیان آداب اهل تصوف

(2) بدان که ادب اول آن است که پیوسته با وضو باشد و هر نوبت که وضو سازد ، دو رکعت نماز شکر وضو بگذارد .

(3) ادب دوم باید که پیوسته سجاده با خود دارد و به هر جا که رسد اول دو رکعت نماز گذارد آنگاه بنشیند .

(4) ادب سوم آن است که اوقات شب و روز را قسمت کند ، یعنی هر وقتی را وردی معین کند ورد عبادت  ، ورد غذا و ورد خواب تا از عمر او هیچ ضایع نشود .

(5) ادب چهارم نماز تهجد است ، یعنی در نیمه آخر شب دوازده رکعت نماز گذارد و آن گاه نماز وتر سه رکعت بگذارد .

(6) ادب پنجم اوراد نماز صبح است . چون نماز صبح را بگذارد به اوراد خواندن مشغول شود تا آن گاه که آفتاب بر آید .

(7) ادب ششم نماز چاشت است . چون آفتاب بر آید ، دو رکعت نماز اشراق بگذارد ، و چون نماز اشراق گذارد جای را نگاه دارد و اوراد نماز صبح تمام بخواند ، تا آن گاه که آفتاب بلند بر آید . آن گاه بر خیزد و دوازده رکعت نماز چاشت بگذارد . چون نماز چاشت تمام کرد ، آن گاه به کاری که خواهد مشغول شود ، و از اول صبح تا اکنون هیچ سخن از جهت دنیا نکند ، و از جای نماز بیرون نیاید . و اهل تصوف این وقت را بغایت عزیز داشته اند که فتوح های بسیار در این وقت یافته اند .

(8) ادب هفتم نماز اوابین است ، یعنی میان نماز شام و نماز خفتن دوازده رکعت نماز بگذارد به غیر از دو رکعت سنت نماز شام . و این وقت را هم بغایت عزیز داشته اند ، اول روز و اول شب .

(9) ادب هشتم سفر کردن است . باید که درویش همیشه در شهر خود نباشد ، وقت ها سفر کند و مذله و مشقه سفر را هم ببیند تا قدر مسافران بشناسد و مسافران را عزیز دارد . و دیگر آن که به دانایان رسد و صحبت زیرکان دریابد ، و از هر کس فایده گیرد . و در سفر کردن فواید بسیار است ، اگر مرد عاقل و زیرک باشد .

فصل دوم : در بیان فواید سفر

(10) و باید که تنها سفر نکند ، البته یاری باید که با وی باشد ، و زیاده از چهار زحمت باشد ، و کمتر از دو هم زحمت باشد . و هر یک را باید عصا و ابریق و سجاده و شانه و ازار و مسواک خود باشد . و البته باید که یکی را حاکم خود سازند ، و باقی محکوم بوند . و چون به خانقاهی برسند ، اول طلب خادم آن خانقاه کنند . و چون خادم بیامد ، باید که ایشان را عزیز دارد و مرحبا گوید ، و در خانقاه در آورد . و جایی که خادم مصلحت بیند موزه را بیرون کنند و کفش بپوشند . و خادم راه آب خانه با ایشان نماید ، و ایشان موزه و عصا و ابریق و سجاده به خادم دهند ، تا خادم رخت ایشان به جایی بنهد . و سجاده ایشان به جایی که مصلحت بیند بیندازد . هر یک به سر سجاده خود روند و دو رکعت نماز سبک بگذارند ؛ و آنگاه برخیزند و از سجاده بیرون آیند . درویشان را که حاضر باشند ، سلام کنند . و درویشان هم جمله برخیزند ، و از سجاده ها بیرون آیند ، و جواب سلام بگویند ، و دست در گردن یکدیگر آورند ، و دست یکدیگر بوسه کنند ، و هر یک به سر سجاده خود روند و بنشینند ، و هر چیز که از ایشان پرسند ، جواب مختصر با فایده بگویند ؛ و چیزی که نپرسند ، نگویند . آنگاه خادم سفره ایشان بکشد ، و آن چه حاضر باشد بیاورد . و تا سه روز نگذرد ، از خانقاه بیرون نروند ، مگر که ضرورتی اوفتد . و چون سه روز بگذرد ، آنگاه به اجازت به زیارتی که خواهند بروند ، و جماعتی که خواهند ببینند .

(11) ای درویش ! کسانی که در خانقاه باشند ، بی اجازت از خانقاه بیرون نیایند . و چون به اجازت بیرون آیند ، به بازار نروند . به آن کار که بیرون آمده باشند ، چون کار کرده شود ، زود به خانقاه باز گردند ، و در بیرون چیزی نخورند و به مهمانی کسی نروند ، و از کسی چیزی دریوزه نکنند ، هر چه خواهند از خادم خواهند .

فصل سوم : در بیان آداب خانقاه

(12) چون در خانقاه روند ، اول پای راست در اندرون نهند ، و چون بیرون آیند ، اول پای چپ بیرون نهند . و در مسجد و جاهای متبرکه هم چنین کنند . و چون در آب خانه روند ، اول پای چپ داخل نهند ، و چون بیرون آیند ، اول پای راست در بیرون نهند و در گرمابه و خانه های ظالمان هم چنین کنند .

( 13) ای درویش ! در خانقاه نه به روز نه به شب سخن بلند نکنند ، و چیزی به آواز بلند نخوانند ، و چون راه روند ، سخت نروند ، و کفش کوب نروند تا عزیزانی که در فکر و ذکر باشند ، مشوش نشوند ؛ و اگر در خواب باشند ، خواب بر ایشان شوریده نشود .

(14) ای درویش ! باید که در خانقاه کسی اهل خدمت باشند ، خدمتی قبول کنند ، و اگر خدمتی نباشد ، که هر خدمتی را کسی معین باشد ، شکرانه ئی به وی دهند که خدمتی به وی حواله کنند . آن خدمت از سر صدق و اخلاص به جای آورد ، و در کارهای دیگران شروع نکنند ، مگر به اجازت آن کس .

(15) ای درویش ! باید که ساکنان خانقاه از حال یکدیگر با خبر باشند . اگر یکی را رنجی بود ، یا مهمی باشد ، و خود تدبیر آن نتواند کردن ، دیگران به مدد وی برسند ، و آن مهم را کفایت کنند . و چون بزرگان به کوچکان رسند ، در خلوت نصیحت کنند . غرض از این سخن این است که مدد و معاونت از یکدیگر دریغ ندارند ، عیب یکدیگر بپوشند ، و هنر یکدیگر آشکار کنند . و اگر کوچکان را چیزی مشکل باشد ، از بزرگان سوال کنند. بزرگان باید که به طریق لطف و روی تازه جواب ایشان بگویند . و اگر چیزی سوال کنند که ، نه مقام ایشان باشد ، و ایشان را استعداد فهم آن سخن نبود ، مصلحت آن باشد که جواب نگویند . زیان آن بیش از سود بود ، و اگر دانند که برنجد و نخواهد که برنجد ، مصلحت آن باشد که جواب چنان گویند که گفته باشند و نگفته باشند . سخن با هر کس به قدر استعداد وی باید گفت .

فصل چهارم : در بیان ماجرا گفتن است

( 16) یعنی اگر درویش سخنی گوید ، یا کاری کند که دیگری را برنجاند ، آن کس که رنجیده باشد ، باید که در دل ندارد ، و در نظر درویشان با آن درویش به طریق لطف آن چه رفته باشد ، بگوید . و اگر او را جوابی واضح باشد چنان که درویشان قبول کنند ، بگوید ، تا آن سخن از خاطر آن درویش به در رود . و اگر او را جواب واضح نباشد ، دراز نکشد ، و زود به عذر و استغفار پیش آید ، و برخیزد ، و به جای کفش رود ، و بایستد ، و دست بر هم نهد ، و سر در پیش اندازد ، تا آنگاه که آن درویش برخیزد و آن درویشان دیگر به موافقت آن درویش برخیزند . و ایشان هر دو دست در گردن یکدیگر آورند ، و خوش شوند . آن گاه جمله بر موافقت یکدیگر را در بر گیرند و بنشینند ، آنگه خادم از مطموعات آن چه حاضر باشد ، در میان آورد ، و اگر چیزی حاضر نباشد ، خادم آب بگرداند . و اگر قوال حاضر باشد ، چیزی بگوید که آواز خوش در این وقت اثرها دارد . و ماجرا گفتن مدد قوی است درویشان را تا درویشان به ادب زندگانی کنند . و سخنی که نباید گفت ، نگویند ؛ و کاری که نباید کرد ، نکنند . و در وقت ماجرا گفتن البته باید که شیخ حاضر باشد . و اگر شیخ حاضر نباشد ، درویش که به جای شیخ باشد ، باید که حاضر بود . و اگر این هر دو حاضر نباشند ، باید که خود به خود ماجرا نگویند ، که کدورت زیاده شود .

فصل پنجم : در بیان سماع کردن است

( 17 ) اگر درویشی را در ریاضات و مجاهدات ضعفی پیدا آید ، یا خللی در دماغ پیدا آید ، باید که زود به علاج آن مشغول شوند ، و به روغن های موافق ، و غذاهای صالح ، و هوای معتدل تدبیر کنند . و یکی از علاج آن است که او را به آواز خوش مدد دهند . یکی هم از درویشان که او را آواز خوش و حزین بود ، گاهگاه در پیش وی چیزی بگوید . و اگر کسی را زحمتی نباشد ، و درویشان را ملالتی بود ، دفع ملالت را به وقتی که مصلحت باشد ، و به جایی که موافق بود ، و عوام در میان نباشد ، یکی هم از درویشان چیزی بگوید ؛ و اگر به دف وی بگویند ، هم شاید . و بعضی از سالکان باشند که ایشان را در سماع احوالی پیدا آید و از آن احوال فواید بسیار و گشایش بی شمار به ایشان رسد . این چنین کسان را ، اگر زمان و مکان و اخوان دست دهد ، و سماع کنند ، مصلحت باشد .

(18) ای درویش ! این چنین که رسم اهل روزگار است ، که خواص و عوام در هم می نشینند و سماع می کنند ، نه کار درویشان است ، و نه سنت مشایخ است ، یکی از رسوم و عادات عوام است . مشایخ گفته اند که درویشان باید که به این سماع نروند . و به نزدیک این ضعیف آن است که اهل تمیز باید که به این سماع حاضر نشوند ، از جهت آن که مردم عارف کار کودکان نکنند ؛ بازی کردن کار کودکان است .

(19) ای درویش ! درویشان باید که در سماع البته زمان و مکان و اخوان نگاه دارند تا بر سنت مشایخ باشد .

(20) ای درویش ! اگر در سماع کردن شیخ حاضر باشد ، یا بزرگی حاضر باشد ، چون شیخ برخیزد ، یا آن بزرگ برخیزد ، باید که جمله درویشان بر موافقت شیخ برخیزند ، و هر یک به جای خود بایستد ، و در میان نروند . چون شیخ یکی را در میان کشد ، آن کس تنها در میان رود . و اگر بعضی را ، یا جمله را در میان کشد ، جمله در میان روند . اگر دستار از سر شیخ برود ، جمله به موافقت شیخ دستار ها بردارند . و چون شیخ بنشیند ، جمله به موافقت شیخ بنشینند و اگر یکی را از درویشان حالی پیدا آید ، و برخیزد ، چون شیخ حاضر باشد ، اگر شیخ برخیزد ، جمله برخیزند ، و اگر شیخ بر نخیزد ، و بگوید که شما برخیزید ، جمله برخیزند ؛ و اگر نگوید که برخیزید ، هیچکس بر نخیزد . و آن درویش ساعتی بگردد تا آن گاه که از آن حال باز آید . چون از آن حال باز آید ، در حال باید که بنشیند . و اگر یکی را از درویشان دستار از سر برود ، اگر شیخ حاضر باشد ، و دستار از سر بردارد ، دیگران هم بردارند . و اگر شیخ بر ندارد ، دیگران هم بر ندارند ؛ و اگر شیخ حاضر نباشد ، و یا بزرگی حاضر نباشد ، چون یکی از درویشان برخیزد ، اصحاب جمله به موافقت برخیزند . و اگر یکی را دستار از سر برود ، جمله دستار ها از سر بردارند به طریق موافقت . و موافقت شیخ لازم است ، و موافقت اصحاب کرم و مروت است . و اگر یکی را زحمتی باشد ، و دستار از سر بر ندارد ، و موافقت نکند ، از وی باز خواست کنند .

فصل ششم : در بیان طعام خوردن است

(21) باید که درویشان بر سر سفره به ادب نشینند و حاضر باشند ، و به شره چیزی نخورند ، و پیران را عزیز دارند ، و بالای پیران ننشینند ، و تا بزرگ قوم آغاز نکند ، دیگران آغاز نکنند . و در دست و کاسه دیگران نگاه نکنند ، در کاسه خود نگاه کنند ، و از کاسه خود لقمه کوچک بردارند ، و نیک بخایند ، و تا آن فرو نبرند ، لقمه دیگر بر ندارند . و اگر چنان افتد که درویشان در یک کاسه طعام خورند ، باید که از پیش خود خورند ، و دست به پیش دیگران دراز نکنند . و چیزی که از دست بیفتد ، و آن را به دست چپ بردارند ، و در دهان ننهند یا به گوشه یی بنهند . پیش از دیگران دست از طعام باز نگیرند ؛ و اگر نخواهند ، خود را مشغول می دارند . در اول دست بشویند ، و در آخر دست و دهان بشویند .

(22) ای درویش ! هر روز باید که از سخنان مشایخ یعنی از تقوی ، و پرهیز گاری ، و ریاضات ، و مجاهدات و از اذکار و اوراد مشایخ چیزی بخوانند . و هر یک را باید که خلوت خانه ای باشد که چون از صحبت درویشان برخیزد ، به خلوت خانه رود ، و بخواند سخنان درویشان ، یا به ذکر و فکر ، یا به وردی که دارد مشغول شود .

فصل هفتم : در بیان ریاضات و مجاهدات

(23) درویشان باید که تا چهل سال هرگز بی ریاضات و مجاهدات نباشند ، و چون چهل سال بگذرد ، آنگاه ریاضات و مجاهدات سخت نکنند ، اما بی ریاضت و مجاهدت هم نباشند تا به شصت سال . چون شصت سال بگذرد ؛ بیش ریاضت و مجاهدت نکشند . بعد از شصت سال صحبت به دوام است ، بی صحبت اهل دل زندگانی نکنند . و ریاضت و مجاهدت درویشان آن چه معظم است ، خدمت داناست . و بعد از خدمت ، کم خوردن و کم گفتن و کم خفتن است به امر دانا .

فصل هشتم : در بیان صحبت

(24) ای درویش ! صحبت اثر های قوی و خاصیت های قوی دارد . هر که هر چه یافت ، از صحبت دانا یافت . کار صحبت دانا دارد . باقی این جمله ریاضات و مجاهدات و آداب و شرایط از جهت آن است که تا سالک شایسته صحبت دانا گردد . چون سالک شایسته صحبت دانا گشت ، کار سالک تمام شد . و سالک وقتی شایسته صحبت دانا گردد که از اخلاق بد تمام پاک شود ، و به اخلاق نیک تمام آراسته گردد . هر سخنی که از دانا بشنوده ، اگر فهم کند نیک ، و اگر فهم نکند به ایمان قبول کند تا به وقت خود معلوم کند . و هر دانایی که با کسی سخن گوید ، و آن کس نه در آن مقام باشد ، و از اخلاق بد پاک نشده ، البته هر دو زیان کنند ، هم گوینده ، و هم شنونده . و الحمدلله رب العالمین .                        

رساله نهم : در بیان بلوغ و حریت

رساله نهم : در بیان بلوغ و حریت

(1) اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی ، که جماعت درویشان از این بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در بلوغ و حریت رساله ئی جمع کنید ، و بیان کنید که بلوغ و حریت چیست ؟ درخواست ایشان را اجابت کردم و از خدای تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد . (( انه علی ما یشاء قدیر بالاجابه جدیر )) .

فصل اول : در بیان معنی بلوغ و حریت

(2) بدان که هر چیز که در عالم موجود است نهایتی و غایتی دارد . نهایت هر چیز بلوغ است ، و غایت هر چیز حریت است . و این سخن تو را جز به مثالی معلوم نشود . بدان که میوه چون بر درخت تمام شود ، و به نهایت خود رسد ، عرب گوید که میوه بالغ گشت . و چون میوه بعد از بلوغ از درخت جدا شود و پیوند از درخت جدا کند ، عرب گوید که میوه حر گشت .

(3) چون معنی نهایت و غایت را دانستی ، اکنون بدان که علامت نهایت آن باشد که به اول خود برسد . هر چیز که به اول خود رسید ، به نهایت رسید ، یعنی تخم گندم که در زمین انداختند ، و شرایط آن نگاه داشتند ، هر آینه در نشو و نما آید ، و هر روز در ترقی و زیادت باشد ، تا آنگاه که میوه پیدا آید . و میوه هر چیز تخم همان چیز باشد ؛ چون به تخم خود رسید ، به نهایت خود رسید و دایره تمام شد ، دایره تا به اول خود نرسد ، تمام نشود ؛ چون به اول خود رسید ، تمام شد . هم چنین تخم قالب آدمی نطفه است . چون قالب آدمی به جایی رسد که نطفه در وی پیدا آید و ظاهر شود ، گویند که بالغ شد ، یعنی به نطفه رسید . و معنی بلوغ رسیدن است ، و معنی حریت آزادی و قطع پیوند است .

(4) اکنون این چنین که  بلوغ و حریت را در محسوس دیدی ، در معقول نیز هم چنین می دان ، که محسوس صورت معقول ، و جسم قالب روح است ، و ملک نمودار ملکوت است ، و دانایی گفته که (( ان الله تعالی خلق الملک علی مثال ملکوته و اسس ملکوته علی مثال جبروته لیستدل بملکه علی ملکوته ، و بملکوته علی جبروته )) سخنی بغایت خوب است . ملک وجود حسی است ، و ملکوت وجود عقلی است ، و جبروت وجود حقیقی است . چون افراد ملک تا به اول خود نمی رسند ، و دایره تمام نمی کنند ، بالغ نمی شوند . پس افراد ملکوت نیز هم چنین باشند ، تا به اول خود نرسند ، و دایره تمام نکنند ، بالغ نشوند . و افراد ملک چون به اول خود رسیدند ، و دایره تمام کردند ، و بالغ شدند ، تا از آن دایره و مراتب آن دایره جدا نمی گردند ، و قطع پیوند نمی کنند ، حر نمی شوند . پس افراد ملکوت چون به اول خود رسند ، دایره تمام کنند و بالغ شوند ، تا از آن دایره و مراتب آن دایره جدا نگردند ، و قطع پیوند نکنند ، حُر نشوند . و دانستن این سخن اصلی قوی است ، یعنی دانستن مناسبات میان مُلک و مَلکوت و جبروت سِری بزرگ است . هر که بر این سِر واقف شد ، درهای علوم بر وی گشاده شد ، و عالم مُلک و ملکوت و جبروت را چنان که هست دریافت .

(5) ای درویش ! غرض ما از این سخن آن است که از بلوغ و حُریّت ملک استدلال کنی تا بلوغ و حریت ملکوت را بدانی . بعضی می گویند که تخم ملکوت طبایع است ، از طبایع می آیند و باز به طبایع باز می گردند . و بعضی می گویند که تخم ملکوت عقل است ، از عقل می آیند ، و باز به عقل باز می گردند . و بعضی می گویند که جمله از خدا می آیند و باز به خدا باز می گردند (( منه بداء و الیه یعود )) – (( افحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون فتعالی الله الملک الحق لا اله الا هو )) ، (( کل شیء ها لک الا وجهه له الحکم و الیه ترجعون )) و غرض ما در این موضع  بیان این سخنان نیست . پیش ما شک نیست که همه از خدا می آیند و باز به خدا باز می گردند ، (( منه بداء و الیه یعود )) . غرض ما در این مقام بیان بلوغ و حریت است ، و هر چنان که بگویند ، غرض ما حاصل است ، از جهت آن که ما می گوییم که هر چیز که به اول خود رسید ،  بالغ گشت . از بزرگی سوال کردند که ما علامه النهایه ؟ فرمود : (( الرجوع الی البدایه )) .

فصل دوم : در بیان بلوغ و حریت آدمی

( 6) بدان که ما قاعده سخن چنان خواهیم نهاد که تخم موجودات عقل اول است ، از جهت آنکه انبیا و حکما اتفاق کرده اند که اول چیزی که خدای تعالی آفریده است جوهری بود و نام آن جوهر عقل اول است . چون تخم موجودات عقل اول است ، پس عقول و نفوس و افلاک و انجم و عناصر و طبایع معادن و نباتات و حیوانات ، جمله در عقل اول بالقوه موجود بوده باشند ، چنان که بیخ و ساق و شاخ و برگ و گل و میوه جمله در تخم گندم بالقوه موجود بودند ، و به تدریج پیدا می آیند تا به میوه رسند ؛ و چون به میوه رسیدند ، به نهایت خود رسیدند و دایره تمام شد . هم چنین جمله موجودات از عقل اول پیدا آمدند تا به انسان رسیدند . چون بعد از انسان چیزی دیگر نبود ، معلوم شد که انسان میوه درخت موجودات است . و چون انسان به عقل رسید ، و بعد از عقل چیزی دیگر نبود ، معلوم شد که تخم اول عقل بوده است . پس انسان چون به کمال عقل رسد و بالغ گردد و دایره تمام شود .

(7) ای درویش ! به یقین بدان که خدای تعالی فاضل تر و گرامی تر و بزرگوار تر از عقل اول چیزی دیگر نیافرید . عقل است که اشرف مخلوقات است ، و عقل است که نزدیک است به خدا ، و عقل است شناسای خدای از مخلوقات هیچ چیز خود را نشناخت الا عقل ، و هیچ چیز خدای را ندانست الا عقل . داناتر از عقل و مقرب تر از عقل چیزی دیگر نیست ، اما عقل مراتب دارد ، و ار مرتبه ئی تا مرتبه ئی تفاوت بسیار است . هر که به یک جز عقل رسید ، پنداشت که به کمال عقل رسید ؛ و نه چنین است . هر که به نهایت عقل رسید ، به کمال عقل رسید . و اگر کسی گوید که در آخر نور الله پیدا آمد ، و بعد از نور الله چیزی دیگر نبوده است ، راست باشد (( اتقوا فراسه المومن فانه ینظر بنور الله تعالی )) . افراد موجودات جمله مظهر نور خدای اند ، و خدای است که از جمله ظاهر شده است به تخصیص از آدمیان : (( کنت له سمعا و بصرا و یدا و لسانا بی یسمع و بی یبصر و بی یبطش و بی ینطق )) . غرض ما در این موضع بیان این سخن نیست ، غرض ما از این سخن نظری بیش نیست تا بلوغ و حریت به فهم مردم برید .

(8) تا سخن دراز نشود و از مقصود دور نمانیم ، ای درویش ، آن که به عقل اول رسید و بالغ گشت ، اگر از این دایره ، یعنی از آن چه در این دایره است ، جدا شود و قطع پیوند کند ، حُر گردد ؛ و اگر جدا نتواند شد ، و قطع پیوند نتواند کرد ، بالغ شد ، اما حُر نباشد .

(9) ای درویش ! هر چه بود ، و هست ، و خواهد بود ، جمله در این دایره است ، و هیچ چیز از این دایره بیرون نیست . و اگر این بالغ به چیزی از این موجودات بسته است ، و می خواهد ، نه آزاد است . و هر که آزاد نباشد ، بنده باشد . مثلا اگر زر و زن می خواهد ، یا مال و جاه می خواهد ، یا باغ و بستان می خواهد ، یا خواجگی و وزارت می خواهد یا پادشاهی و سلطنت می خواهد ، یا واعظی و شیخی می خواهد یا قضا و تدریس می خواهد ، یا قرب و ولایت می خواهد ، یا نبوت و رسالت می خواهد ، و مانند این . چون یکی از این ها می خواهد ، و بسته یکی از اینها است ، نه آزاد است . و هر که هیچ از اینها نمی خواهد و بسته هیچ از اینها نیست آزاد می تواند بود .

(10) ای درویش ! آن چه ضرورت است ، نه از این قبیل است . مثلا اگر یکی به وقت حاجت به مبّرز رود ، پیوند به رفتن مبرز ندارد . اگر یکی به وقت سرما به آفتاب رود ، پیوند به رفتن آفتاب ندارد ، و اگر یکی به وقت گرما به سایه رود ، پیوند به رفتن سایه ندارد ، و بسته هیچ از اینها نیست . و دلیل بر اینکه پیوند به اینها ندارد آن است که اگر ضرورت نشود ، هرگز به مبرز و آفتاب نرود و نخواهد که رود . پس وی به مبرز رفتن و به آفتاب نشستن نمی خواهد ، اما به ضرورتش می باید رفت ، از جهت آنکه دفع اذی مانع آزادی و فراغت نیست ، اما اگر کسی به جامه کرباسین دفع سرما و گرما از خود می تواند کرد ، و جامه کرباسین دارد ، و نپوشد ، و گوید : (( مرا جامه خطایی و کتان انصاری باید )) ، نه آزاد باشد ، بنده بود و در جمله کارها هم چنین می دان .

(11) ای درویش ! یکی را جامه کهنه بت بود ، و یکی را جامه نو بت باشد . آزاد آن است که او را هر دو یکی بود . غرض ما از جامه دفع سرما و گرما است ، هر کدام که حاصل باشد ، وی آن خواهد . و اگر هر دو حاصل نباشد ، هر کدام آسان تر حاصل شود ، طلب آن کند .

(12) ای درویش ! آن کس که گوید : (( جامه نو می خواهم و کهنه نمی خواهم )) ، در بند است . و آن کس که گوید : (( جامه کهنه می خواهم و نو نمی خواهم )) هم در بند است ، و بندی از آن روی که بند است تفاوتی نکند . اگر زرین بود یا آهنین ، هر دو بند باشد . آزاد آن است که او را به هیچ گونه و هیچ نوع بند نبود ، که بند بت باشد ، جمله بتان را شکسته بود ، و از همه گذشته باشد ؛ و دل را که خانه خدای است ، از بتان پاک کرده بود.

(13) ای درویش ! یک بت بزرگ است ، و باقی بتان کوچک اند ، و این بت کوچک از آن بت بزرگ است ، و آن بت بزرگ بعضی را مال است ، و بعضی را جاه است ، و بعضی را قبول خلق است . باز از این بتان بزرگ قبول خلق از همه بزرگ تر است ، و جاه بزرگ تر از مال است .

(14) ای درویش ! هر کاری که نه فرض است ، و هر کاری که سبب راحت دیگری نیست ، بر آن کار عادت نکن ! که چون عادت کردی آن کار بت تو گشت . و تو بت پرست گشتی . مثلا یکی با خود قرار دهد که من بعد از خانه بیرون نیایم ؛ و یکی دیگر با خود قرار دهد که من بعد پیش کسی بر نخیزم ، و مانند این ؛ جمله بتان اند . و کسی باشد که چندین سال بت پرست بود ، و همه روز عیب بت پرستان کند .  و نداند که همه روز بت می پرستد . هر که به کاری عادت کرده باشد ، و نتواند که آن عادت را بر اندازد ، باید که دعوی آزادی و فراغت نکند .

(15) ای درویش ! تا این گمان نبری که آزاد را خانه و سرای نباشد و باغ و بستان نبود . شاید که آزاد را خانه و سرای باشد ، و باغ و بستان ، و حکم و پادشاهی بود ، اما اگر پادشاهی به وی دهند ، شاد نشود ، و اگر پادشاهی از وی بستانند ، غمگین نگردد . آمدن پادشاهی و رفتن پادشاهی هر دو پیش او یکسان باشد ، و رد و قبول خلق هر دو پیش او یکسان بود . اگر قبولش کنند ، نگوید که من رد می خواهم ، و اگر ردش کنند ، نگوید که من قبول می خواهم . این است معنی بلوغ و این است معنی رضا و تسلیم . (( هر که دارد ، مبارکش باد ! ))

فصل سوم : خاتمه این رساله

(16) بدان که غرض ما در این رساله بیان بلوغ و حریت آدمی بود ، و به شرح گفته شد . و بیان بلوغ اسلام و بلوغ ایمان و بلوغ ایقان و بلوغ عیان دیگران کرده اند ، و ما نیز در جاهای دیگر ذکر اینها کرده ایم . تکرار نکردیم . و الحمدلله رب العالمین .                 

رساله دهم : در بیان آن که عالم صغیر نسخه و نمودار عالم کبیر است

رساله دهم : در بیان آن که عالم صغیر نسخه و نمودار عالم کبیر است

(1) اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی ، که جماعت درویشان از این بیچاره درخواست کردند ، که می باید رساله یی جمع کنید ، و بیان کنید که عالم کبیر کدام است و عالم صغیر نسخه و نمودار از عالم کبیر ، چون است ، که چندین گاه است که ما می شنویم که هر چه در عالم کبیر هست ، در عالم صغیر هست . در خواست ایشان را اجابت کردم و از خدای تعالی مدد و یاری خواستم تا از ذلل نگاه دارد . (( انه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اول : در بیان عالم کبیر و عالم صغیر

(2) بدان که خداوند تعالی چون موجودات را بیافرید ، عالمش نام کرد ، از جهت آن که موجودات علامت است بر وجود او و بر وجود علم و ارادت و قدرت او .

(3) ای درویش ! موجودات از وجهی علامت است ، و از وجهی نامه است . از این وجه که علامت است ، عالمش نام کرد ، و از این وجه که نامه است ، کتابش نام نهاد . آنگاه فرمود که هر که این کتاب بخواند ، مرا و علم ، و ارادت ، و قدرت مرا بشناسد . در آن وقت خوانندگان ملائکه بودند ، و خوانندگان بغایت خرد بودند ، و کتاب بغایت بزرگ بود. نظر خوانندگان به کنار ه های کتاب و به تمامت اوراق نمی توانست رسید . از جهت عجز خوانندگان . به دید نسخه ای از این عالم باز گرفت ، و مختصری از این کتاب باز نوشت ، و آن اول را عالم کبیر نام نهاد ، و آن دوم را عالم صغیر نام کرد . و آن اول را کتاب بزرگ نام نهاد ، و آن دوم را کتاب خرد نام کرد . و هر چه در آن کتاب بزرگ بود ، در این کتاب خرد بنوشت بی زیادت و نقصان تا هر که این کتاب خرد را بخواند ، آن بزرگ را خوانده باشد . آن گاه خلیفه خود را به خلافت به این عالم صغیر فرستاد ، و خلیفه خدای عقل است . چون عقل در این عالم صغیر به خلافت نشست ، جمله ملائکه عالم صغیر عقل را سجده کردند . الا وهم که سجده نکرد و ابا کرد ، هم چنین چون آدم در عالم کبیر به خلافت نشست ، جمله ملائکه آدم را سجده کردند الا ابلیس که سجده نکرد و ابا کرد .

(4) ای درویش ! در عالم صغیر عقل خلیفه خدای است ، و در عالم کبیر انسان عاقل خلیفه خدای است . عالم کبیر به یک بار حضرت خدای است ، و عالم صغیر به یک بار حضرت خلیفه خدای است . چون عقل به خلافت نشست ، خطاب آمد که ای عقل ، خود را بشناس و صفات و افعال خود را بدان تا مرا و صفات و افعال مرا بشناسی !

فصل دوم : در بیان افعال خدا و در بیان افعال خلیفه خدا

(5) بدان که چون خدای تعالی خواهد که چیزی در عالم بیافریند ، اول صورت آن چیز که در علم خدای است ، به عرش آید ، و از عرش به کرسی آید و از کرسی در نور ثابتات آویزد و آن گاه بر هفت آسمان گذر کند ، آن گاه با نور سیارگان همراه شود و به عالم سفلی آید . طبیعت که پادشاه علم سفلی است ، استقبال آن مسافر غیبی کند که از حضرت خدا می آید و مرکبی از ارکان چهارگانه مناسب حال آن مسافر غیبی پیش کش کند تا آن مسافر غیبی بر آن مرکب سوار شود ، و در عالم شهادت موجود گردد . و چون در عالم شهادت موجود گشت آن چیز که دانسته خدای بود ، کرده خدای شد . پس هر چیز که در عالم شهادت موجود است ، جان آن چیز از عالم امر است ، و قالب آن چیز از عالم خلق است . این جان پاک که از حضرت خدای آمده است ، به آن کار که آمده است ، چون آن کار تمام کند ، باز به حضرت خدا خواهد بازگشت . (( منه بدا و الیه یعود )) . این است بیان افعال خدا .

(6) ای درویش ! چون افعال خدای را در عالم کبیر دانستی ، افعال خلیفه خدای را در عالم صغیر هم بدان ! بدان که در عالم صغیر عقل خلیفه خدای است ، و روح نفسانی عرش خلیفه خدای است ، و روح حیوانی کرسی خلیفه خدای است ، و هفت اعضای اندرونی هفت آسمان است ، و هفت اعضای بیرونی هفت اقلیم است .

(7) چون این مقدمات معلوم کردی ، اکنون بدان که چون خلیفه خدا خواهد که کاری کند و چیزی پیدا آورد ، اول صورت آن چیز در عقل پیدا آید و از عقل به روح نفسانی آید که عرش است ، و از روح نفسانی به روح حیوانی آید که کرسی است ، و از روح حیوانی در شراین آویزد ، و بر هفت اعضای اندرونی گذر کند که هفت آسمان اند ، و با قوای اعضای اندرونی همراه شود ، و به بیرون آید ، اگر از راه دست بیرون آید ، دست استقبال آن مسافر غیبی کند که از حضرت خلیفه خدا می آید . و مرکبی از ارکان چهارگانه ، و آن زاج و مازو و صمغ و دوده است مناسب حال آن مسافر غیبی پیش کش کند ، تا آن مسافر غیبی بر آن مرکب سوار شود و در عالم شهادت موجود گردد ، چون در عالم شهادت موجود شد ، آن چیز که دانسته خلیفه خدا بود ، کرده خلیفه خدا آمد ، یعنی نوشته خلیفه خدا گشت .

(8) ای درویش ! حضرت خدای تعالی ، هر کاری که کند اول خود می کند ، و بی وسایط ، و بی ماده ، و بی دست افزار ؛ آنگاه صورت آن چیز بر این وسایط  گذر می کند و به این عالم سفلی می آید ، و در عالم شهادت موجود می شود . صورت اول وجود علم است ، و صورت دوم وجود غیبی است . هم چنین خلیفه خدا هر چیزی که می نویسد ، یا هر کاری که می کند ، اول خود می کند بی وسایط ، و بی ماده ، و بی دست افزار؛ آن گاه صورت آن چیز بر این وسایط گذر می کند و به بیرون می آید ، و در عالم شهادت موجود می شود . مانند حدّادی و نجاری و گل کاری ، و در جمله حرفت ها و صنعت ها هم چنین می دان صورت اول وجود عقلی است ، و صورت دوم وجود حسی است ، صورت اول وجود ذهنی است ، و صورت دوم وجود خارجی است . 

(9)  تا سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم : و اگر از راه زبان بیرون آید ، و زبان استقبال آن مسافر غیبی کند که از حضرت خلیفه خدا می آید ، مرکبی از ارکان چهارگانه ، و آن نفس و آواز و حروف و کلمه است ، مناسب حال آن مسافر غیبی پیش کش کند تا آن مسافر غیبی بر آن مرکب سوار شود ، و در عالم شهادت موجود گردد . و چون در عالم شهادت موجود شد ، آن چیز که دانسته خلیفه خدا بود ، گفته خلیفه خدا گشت . باز آن نوشته سیر می کند ، و از راه چشم به خلیفه خدا می رسد و آن گفته سیر می کند و از راه گوش به خلیفه خدای می رسد . (( منه بدا و الیه یعود )) یکی سیر حمایلی است و دیگر دلوایی است .

(10) ای درویش ! دو کلمه آمد ، یکی کلمه گفته است ، و یکی کلمه نوشته است . و در هر دو کلمه جان آن مسافر غیبی از عالم امراند ، و قالب آن دو مسافر غیبی از عالم خلق اند ، و آن مسافران هر دو کلمه معنی اند ، و صورت کلمه ربع مسکون معنی است . و معنی هر دو کلمه خلیفه خدای اند .

(11) ای درویش ! عیسی کلمه است ، و عیسی مانند آدم است . پس آدم هم کلمه باشد . اما عیسی کلمه گفته است که از دهان جهان به آسمان جان می رود ، و آدم کلمه نوشته است که از آسمان جان به هندوستان مداد می آید .

(12) چون افعال خدا و افعال خلیفه خدای را دانستی ، و دیگر دانستی که چیزها در دو عالم چون پیدا می آیند ، اکنون بدان که هر چه در عالم کبیر هست ، در عالم صغیر هم هست .

فصل سوم : در بیان ملائکه عالم صغیر

(13) بدان که نطفه چون در رحم افتاد ، نمودار جوهر اول است . چون چهار طبقه شد ، نمودار عناصر و طبایع است و چون اعضا پیدا آمدند ، اعضای بیرونی ، چون سر و دست و شکم و فرج و پای نمودار هفت اقلیم اند ، و اعضای اندرونی ، چون شش و دماغ و گرده و دل و مراره و جگر و سپرز ، نمودار هفت آسمان اند . و شش آسمان اول است ، نمودار فلک قمر است ، از جهت آن که قمر شش عالم کبیر است ، و واسط است میان دو عالم . و در این فلک ملائکه بسیاراند ، و ملکی که موکل است بر آب و هوای معتدل سرور این ملائکه است . و دماغ آسمان دوم است ، و نمودار فلک عطارد است ، از جهت آن که عطارد دماغ عالم کبیر است . و در این فلک ملائکه بسیاراند و ملکی که موکل است بر تحصیل خط و تحصیل علوم و تدبیر معاش سرور این ملائکه است . نامش جبرئیل است و جبرئیل سبب علم عالمیان است . و گرده آسمان سوم است ، و نمودار فلک زهره است ، از جهت آن که زهره گرده عالم کبیر است . و در این فلک ملائکه بسیاراند ، و ملکی که موکل است بر نشاط و فرج و شهوت سرور این ملائکه است . و دل آسمان چهارم است ، و نمودار فلک شمس است ، از جهت آن که شمس دل عالم کبیر است . و در این فلک ملائکه بسیاراند ، و ملکی که موکل است بر حیات سرور این ملائکه است ، و نامش اسرافیل است ، و اسرافیل سبب حیات عالمیان است . و مراره آسمان پنجم است ، و نمودار فلک مریخ است ، از جهت آنکه مریخ مراره عالم کبیر است . و در این فلک ملائکه بسیاراند ، و ملکی که موکل است بر قهر و غضب و ضرب و قتل سرور این ملائکه است . و جگر آسمان ششم است ، و نمودار فلک مشتری است ، از جهت آن که مشتری جگر عالم کبیر است . و نامش میکائیل است ، و میکائیل سبب رزق عالمیان است ، و سپرز آسمان هفتم است ، و نمودار فلک زحل است ، از جهت آن که زحل سپرز عالم کبیر است . و در این فلک ملائکه بسیاراند ، و ملکی که موکل است بر قبض ارواح سرور این ملائکه است ، و نامش عزرائیل است . و عزرائیل سبب قبض ارواح عالمیان است . و روح حیوانی کرسی است ، و نمودار فلک ثابتات است ، از جهت آن که فلک ثابتات کرسی عالم کبیر است . و در این فلک ملائکه بسیاراند ، و روح نفسانی عرش است ، و نمودار فلک الا فلاک است ، از جهت آن که فلک الا فلاک عرش عالم کبیر است و عقل خلیفه خداست ، و اعضاء مادام که نشو و نما ندارند ، نمودار معادن اند ، و چون نشو و نما پیدا آمد ، نمودار نباتات اند ، و چون حس و حرکت ارادی پیدا آمد نمدار حیوان اند .

فصل چهارم : در بیان آدم و حوا

(14) بدان که چنان که در عالم کبیر آدم و حوا و ابلیس هستند ، در عالم صغیر هم هستند . و چنان که در عالم کبیر سباع و بهایم و شیاطین و ملائکه هستند ، در عالم صغیر هم هستند .

(15) ای درویش ! انسان عالم صغیر است ، و عقل آدم این عالم است ، و جسم حوا است و وهم ابلیس است ، و شهوت طاووس است ، و غضب مار است ، و اخلاق نیک بهشت است . و اخلاق بد دوزخ است ، و قوت های عقل و قوت های روح و قوت های جسم ملائکه اند .

(16) ای درویش ! شیطان دیگر است و ابلیس دیگر است . شیطان طبیعت است و ابلیس وهم است .

(17) ای درویش ! صورت را هیچ اعتبار نیست ، معنی را اعتبار است . اسم را اعتبار نیست صفت را اعتبار است . نسب را اعتبار نیست ، هنر را اعتبار است . سگ به صورت سگی خسیس و پلید نیست ، به سبب صفت درندگی و گزندگی خسیس و پلید است . و چون این صفت در آدمی باشد ، آدمی به این صفت سگی باشد . و خوک به سبب صورت خوکی خسیس و پلید نیست ، به سبب صفت حرص و شره خسیس و پلید است ، و چون این صفت در آدمی باشد ، آدمی به این صفت خوکی باشد . و شیطان به سبب صورت شیطانی خسیس و پلید نیست ، به سبب نا فرمان برداری ، فساد کاری و بد آموزی خسیس و بد است ؛ و چون این صفت در آدمی باشد ، آدمی به این صفت شیطانی بود . و ابلیس به سبب صورت ابلیسی رانده و دور نیست ، به صورت صفت کبر و عجب و حسد و فرمان نا بردن رانده و دور است . و چون این صفت در آدمی باشد آدمی به این صفت ابلیسی بود ، و ملک به سبب صورت ملکی شریف و نیک نیست ، به سبب صفت فرمان برداری و طاعت داری شریف و نیک است . و چون این صفت در آدمی باشد آدمی به این صفت ملکی بود . و در جمله چیز ها هم چنین می دان . و کار خلیفه خدا آن است که این صفات را مسخر و منقاد خود گرداند ، و هر یک را به جای خود کاری فرماید ، چنان که بی فرمان وی هیچ یک کار نکند . و خلیفه خدای سلیمان است ، و سلیمان را این همه به کار آید .

(18) ای درویش! ملک و ابلیس یک قوت است . این قوت تا مادام که مطیع و فرمان بردار سلیمان نیست ، نامش ابلیس است . و سلیمان این را در بند می دارد . و چون مطیع و فرمان بردار سلیمان شد ، نامش ملک است . و سلیمان این را در کار می دارد . بعضی را به معماری ، و بعضی را به غواصی . پس کار سلیمان آن است که صفات را تبدیل کند ، نه آن که صفات را نیست گرداند . که این ممکن نباشد . بی فرمان را فرمان بردار کند ، و بی ادب را به ادب کند ، و کور را بینا کند ، و کر را شنوا کند ، و مرده را زنده کند . پس عقل که خلیفه خدای است هم آدم است هم سلیمان است و هم عیسی است . و اگر بر خلاف آن باشد ، و سلیمان مسخر و منقاد ایشان شود ، پس سلیمان اسیر سگ و خوک باشد ، و بنده دیو و شیطان بود . همه روز خدمت ایشان باید کرد ، و آرزوهای ایشان به دست باید آورد , و در دست دیو عاجز و بیچاره فرو ماند ، و دیو بر وی قادر و مستولی شود ، و دیو بر تخت بنشیند ، و سلیمان پیش تخت وی بر پای بایستد ، و کمر خدمت بر میان بندد ، و جمله اخلاق خدا در وی پوشیده و ناپیدا گردد ، و جمله اخلاق دیوی در وی ظاهر و پیدا شود

(19) ای درویش ! این چنین کس اگر صورت آدمی دارد ، امت به معنی دیو و شیطان بود یا سگ و خوک باشد . و حیفی عظیم باشد که دیو بر تخت نشیند و سلیمان در پیش تخت به خدمت دیو بایستد .

فصل پنجم : در بیان نمودار جنت و دوزخ

(20) هر لذت و راحت که فردا در بهشت خواهد بود ، نمودار آن امروز در آدمی هست ؛ و هر رنج و عذاب که فردا در دوزخ خواهد بود ، نمودار آن امروز در آدمی هست .

(21) بدان که طعام و شراب هر چیز سزاوار آن چیز باشد ، و لذت و راحت هر چیزی در چیزی باشد که مناسب حال آن چیز بود ؛ چنان که لذت و راحت عقل در دانستن و آموختن علم و حکمت است ، و لذت و راحت جسم در غذاهای بدنی است و کردن شهوت های جسمانی است . و هر چیز که ملکی است ، لذت و راحت وی در چیزهای ملکی است .

(22) چون این مقدمات معلوم کردی ، اکنون بدان که جسم را طعام و شراب جسمی و حوران و غلمان صوری هستند ؛ و عقل را طعام عقلی و حوران و غلمان معنوی هم هستند یعنی عقل که سلیمان است زبان مرغان می داند و جمله با وی در سخنان اند ، زبان همه را فهم می کند ، و حکمت خدا را در همه در می یابد ، و به این سبب در لذت و راحت می باشد .

(23) ای درویش ! هر فردی از افراد موجودات مرغی اند جمله به این سلیمان در سخن اند ، هر یک می گویند که ما چه چیزیم ، و حکمت در آفرینش ما چیست . زبان همه را فهم می کند ، و حکمت همه در می یابد ، و از دریافتن حکمت در لذت و راحت می باشد . این سلیمان چون لذت بوی خوش یا لذت جمال خوب آرزو کند ، مشام بر هر چیز نهد ، از همه چیز ها بوی خدا می شنود ، و نظر بر هر چیز که اندازد ، در همه چیزها جمال خدا می بیند . و چون لذت صحبت آرزو کند  جمله افراد موجودات هر یک کوشک ها و خیمه ها اند و در این کوشک ها و خیمه ها حوران و پردگیان اند ، و هیچ کس در ایشان نرسیده است ، جمله بکراند . و در این کوشک ها و خیمه ها جز سلیمان را راه نیست . این سلیمان در این کوشک ها و خیمه ها رود و دست در گردن حوران و پردگیان آرد ، و از صحبت ایشان در لذت و راحت باشد . لذتی باشد که در آن صحبت دختران و غلامان بهشتی زایند .

(24) ای درویش ! آن کوشک ها و خیمه ها بعضی وجود خارجی و بعضی وجود ذهنی و بعضی وجود لفظی و بعضی وجود کتابتی دارند . وجود کتابتی خیام مشکین باشد چنان که خیام مشکین که من در این صحرای کافوری زده ام .

(25) ای درویش ! این سه رساله را در اصفهان جمع کردم و نوشتم . تمام شد رساله دهم . یک جلد تمام شد ، و در این یک جلد ده رساله نوشته شد . و الحمدلله العالمین .   

رساله یازدهم : در بیان عالم ملک و ملکوت و جبروت

رساله یازدهم : در بیان عالم ملک و ملکوت و جبروت

(1) اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی ، که چون جلد اول این کتاب را بنوشتم ، و آن ده رساله را که عوام و خواص را از آن نصیب است تمام کردم ، جماعت درویشان از این بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در بیان عالم ملک و عالم ملکوت و عالم جبروت رساله ئی جمع کنید . در خواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و ذلل نگاه دارد (( انه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )).

(2) ای درویش ! قاعده و قانون سخنان آن جلد اول دیگر بود و قاعده و قانون سخنان این جلد دوم دیگر است . هر یک از طوری اند دور از یکدیگر اند .

فصل اول : در بیان عالم

(3) بدان که عالم اسم جواهر و اعراض است . مجموع جواهر و اعراض را عالم گویند . و هر نوعی از انواع جواهر و اعراض را هم عالم گویند . چون معنی عالم را دانستی ، اکنون بدان که عالم که موجود است وجودی خارجی دارد در قسمت اول بر دو قسم است : عالم ملک و عالم ملکوت ، یعنی عالم محسوس و عالم معقول ، اما این دو عالم را به اضافات و اعتبارات به اسامی مختلفه ذکر کرده اند ، عالم ملک و عالم ملکوت ، عالم خلق و عالم امر ، عالم شهادت و عالم غیب ، عالم ظلمانی و عالم نورانی ، عالم محسوس و عالم معقول ، و مانند این گفته اند ، و مراد ، از این جمله همین دو عالم بیش نیست ، یعنی عالم ملک و عالم ملکوت .

(4) ای درویش ! عالم جبروت نه از قبیل ملک و ملکوت است ، از جهت آن که عالم جبروت وجود خارجی ندارد . ملک و ملکوت و جبروت سه عالم اند ، و هر سه عالم های خدای اند ؛ و هر سه با هم اند و هر سه در هم اند و از یکدیگر جدا نیستند . عالم جبروت ذات عالم ملک و ملکوت است ، و عالم ملک و ملکوت وجه عالم جبروت است . عالم جبروت کتاب مجمل است ، و عالم ملک و ملکوت کتاب مفصل است . عالم جبروت تخم است ، و عالم ملک و ملکوت درخت است ، و معدن و نبات و حیوان میوه این درخت اند .

(5) ای درویش ! حقیقت این سخن آن است که عالم جبروت مبدا عالم ملک و ملکوت است ، و عالم ملک و ملکوت از عالم جبروت پیدا آمدند و موجود گشتند . و هر چیز که در عالم جبروت پوشیده و مجمل بودند ، جمله در عالم ملک و ملکوت ظاهر شدند ، و مفصل گشتند ، و از عالم اجمال به عالم تفصیل آمدند ، و از مرتبه ذات به مرتبه صفات رسیدند . و این سخن تو را جز به مثالی معلوم نشود و روشن نگردد .

(6) بدان که عالم صغیر نسخه و نمودار عالم کبیر است ، و هر چیز که در عالم کبیر است ،  در عالم صغیر هم هست . پس هر چیز که در عالم کبیر اثبات کنند ، باید که نمودار آن در عالم صغیر باشد ، تا آن سخن راست بود .

(7) چون این مقدمات معلوم کردی، اکنون بدان که نطفه آدمی نمودار عالم جبروت است ، و جسم و روح آدمی نمودار عالم ملک و ملکوت است ، از جهت آن که نطفه مبدا جسم و روح است ، و جسم و روح ار نطفه پیدا آمدند و موجود گشتند و هر چیز که در نطفه پوشیده و مجمل بودند ، آن جمله در جسم و روح ظاهر شدند و مفصل گشتند و از عالم اجمال به عالم تفصیل آمدند ، و از مرتبه ذات به مرتبه وجه رسیدند .

(8) ای درویش ! هیچ دلیلی بر مراتب عالم کبیر بهتر و روشن تر از تطبیق کردن میان مراتب عالم کبیر و عالم صغیر نیست ، هر مرتبه ئی که در عالم کبیر اثبات کنند و مطابق مراتب عالم صغیر باشد ، راست بود ، و اگر مطابق نباشد ، راست نبود . چون این مناسبات میان عالم کبیر و عالم صغیر معلوم کردی ، اکنون بدان که اگر نطفه را ذات و جسم و روح گویی ، و جسم و روح را وجه نطفه خوانی ، راست بود ؛ و اگر نطفه را تخم گویی و جسم و روح را درخت خوانی ، هم راست باشد . اقوال نیک و افعال نیک و اخلاق نیک و معارف میوه این درخت اند . اگر میوه اینهاست که گفته شد ، شجره طیبه است ، و اگر میوه اضداد اینهاست ، شجره خبیثه است .

(9) چون این مقدمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که غرض از این جمله آن است تا بدانی که تمام موجودات یک وجود است و ملک و ملکوت و جبروت مراتب این وجود اند ، اکنون تو این یک موجود را به هر نامی که خواهی می خوان . اگر یک شخص گویی ، راست است ، و اگر یک درخت گویی هم راست باشد ، و اگر یک وجود گویی و به هیچ نامش منسوب نکنی ، هم راست بود .

(10) چون دانستی که یک وجود است ، اکنون بدان که جبروت ذات این وجود است ، و ملک و ملکوت وجه این وجود ، و هر دو مرتبه این وجود است . و صفات این وجود در مرتبه ذات اند ، و اسامی این وجود در مرتبه وجه اند ، و افعال این وجود در مرتبه نفس اند .

(11) ای درویش ! ملک و ملکوت و جبروت را به طریق اجمال دریافتی ؛ اکنون به طریق تفصیل تقریر خواهیم کرد ، تا باشد که به طریق تفصیل هم دریابی ، که این مسئله در میان علما و حکما و مشایخ از مشکلات علوم است . و بسیار کس از علما و حکما و مشایخ در این مسئله سرگردان اند . و دانستن این مسئله سالکان را از مهمات است ، از جهت آن که این مسئله اصل کا رو بنیاد کار است . اگر بنیاد محکم و درست آمده باشد ، باقی محکم و درست آید ؛ و اگر بنیاد به خلل باشد ، هر چیز که به وی بنا کنند ، هم به خلل باشد . و دیگر آن که هر چیز که موجود است ، از این سه مرتبه موجود است ، مرتبه جبروت ، و مرتبه ملکوت  و مرتبه ملک ؛ و بی این سه مرتبه امکان ندارد که چیزی موجود شود ؛ هر سه با هم اند ، و هر سه درهم اند ، و از یکدیگر جدا نیستند . پس اگر کسی این مراتب را به حقیقت در نیافته باشد ، هیچ چیز را به حقیقت در نیابد . و دیگر بدان که مزاج و حبّه و نطفه ذات مرکبات نیستند ، اما نمودار ذات اند ، و به قربت فهم را بغایت نیک اند .

(12) ای درویش ! ذات مرکبات ماهیات اند ، و ماهیات بالای محسوسات و معقولات اند .

فصل دوم : در بیان ملک و ملکوت و جبروت به طریق تفصیل

(13) بدان که ملک مرتبه حسی دارد ، و ملکوت مرتبه عقلی دارد ، و جبروت مرتبه حقیقی دارد . و عالم جبروت عالم ماهیات است . ماهیات محسوسات و معقولات ، و مفردات ، و مرکبات ، و جواهر ، و اعراض جمله در عالم جبروت بودند . بعضی به طریق جزوی و بعضی به طریق کلی . و ماهیت بالای وجود و عدم است ، از جهت آن که ماهیت عام تر از وجود و عدم است ، و جزو وجود و عدم می تواند بود .

(14) ای درویش ! ماهیات مخلوق نیستند ، و اول ندارند (( الذی اعطی شیء خلقه ثم هدی )) . چون ماهیت عام تر از وجود و عدم است ، پس عام تر از همه چیز باشد ، و جزو همه چیز تواند بود . و این سخن تو را جز به مثالی معلوم نشود .

(15) بدان که جسم عام است ، اما جوهر عام تر از جسم است ؛ و جوهر عام است ، اما وجود عام تر از جوهر است ؛ و وجود عام است ، اما شیء عام تر از وجود است ، از جهت آن که شیء جزو وجود و عدم می تواند بود . و چون شیء عام تر از وجود و عدم است ، عام تر از همه چیز باشد ، و جزو همه چیز تواند بود ، و شیء و ماهیت و ذات هر سه در یک مرتبه اند ، و بالای هر سه چیزی دیگر نیست ، جمله در تحت ایشان اند .

(16) ای درویش ! ملک نام عالم محسوسات است ، و ملکوت نام عالم معقولات است ، و جبروت نام عالم ماهیات است ؛ و ماهیات را بعضی اعیان ثابته ، و بعضی حقایق ثابته گفته اند ، و این بیچاره اشیای ثابته می گوید . و این اشیای ثابته هر یک آن چنان که هستند ، هستند ، هرگز از حال خود نگشتند و نخواند گشت ؛ و از این جهت این اشیا را ثابته می گویند . و پیغمبر – علیه السلام – این اشیا را می خواست که کماهی بداند و ببیند (( اللهم ارنا الاشیا کماهی )) ، تا حقیقت چیزها را در یابد ، و آن چه می گردد ، و آن چه نمی گردد بداند . و به این اشیا خطاب آمد که (( الست بربکم )) .

(17) ای درویش! آدم جبروتی دیگر است ، و آدم ملکوتی دیگر است ، و آدم ملکی دیگر است ، و آدم خاکی دیگر است . آدم جبروتی اول موجودات است ، و آن جبروت است ، از جهت آن که موجودات جمله از جبروت پیدا آمدند . و آدم ملکوتی اول عالم ملکوت است ، و آن عقل اول است ، از جهت آن که عالم ملکوت جمله از عقل اول پیدا آمدند . و آدم ملکی اول عالم ملک است ؛ و آن فلک اول است از جهت آن که عالم ملک جمله از فلک اول پیدا آمدند . و آدم خاکی مظهر علوم و مجمع انوار است و آن انسان کامل است ، از جهت آن که علوم جمله از انسان کامل پیدا آمدند .

(18) ای درویش ! آدم خاکی مغرب انوار است ، از جهت آنکه جمله انوار از مشرق جبروت بر آمدند ، به آدم خاکی فرو آمدند . اکنون نور از آدم ظاهر می شود قیامت آمد و آفتاب از مغرب بر می آید .

(19) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، چون عالم جبروت را دانستی ، که ذات عالم است ، اکنون بدان که عالم جبروت مرآتی می خواست تا در آن مرآت جمال خود را ببیند ، و صفات خود را مشاهده کند . تجلی کرد و از عالم اجمال به عالم تفصیل آمد ، و از آن تجلی دو جوهر موجود گشتند ، یکی از نور و یکی از ظلمت . و ظلمت از جهت آن قرین نور است ، که ظلمت حافظ و جامع نور است و مشکات وقایه نور است . و آن دو جوهر یکی عقل اول و یکی فلک اول است . اول چیزی که از دریای جبروت به ساحل وجود آمدند این دو جوهر بودند . از این جهت عقل اول را جوهر اول عالم ملکوت می گویند ، و فلک اول را جوهر اول ملک می خوانند . و هم از این جهت عقل اول را عرش عالم ملکوت می گویند ، و فلک اول را عرش عالم ملک می خوانند . و هر دو جوهر نزول کردند ، و به چندین مراتب فرود آمدند تا از عقل اول عقول و نفوس و طبایع پیدا شدند ، و از فلک اول افلاک و انجم و عناصر ظاهر گشتند ، و محسوسات و معقولات پیدا آمدند ، و مفردات عالم تمام شدند . و مفردات عالم بیش از این نیستند .

(20) ای درویش ! چون عالم جبروت و عالم ملکوت ، و عالم ملک را دانستی ، و به تحقیق معلوم کردی ، اکنون بدان که عقول و نفوس و طبایع را عالم ملکوت می گویند ، و افلاک و انجم و عناصر را عالم ملک می خوانند ، و عقول و نفوس و طبایع را آبا می گویند و افلاک و انجم و عناصر را امهات می خوانند .

(21) ای درویش ! چون عالم جبروت و عالم ملکوت ، و عالم ملک را دانستی ، و به تحقیق معلوم کردی ، که هر یک چون بودند و چون پیدا آمدند ، آن چه رفت ، خود رفت ، و آن چه بود ، خود بود ؛ حالیا به نقد بدان که ملکوت دریای نور است ، و ملک دریای ظلمت است . و این دریای نور آب حیات است و در ظلمت است . باز این دریای نور به نسبت دریای ظلمت است با دریای علم و حکمت ، و علم و حکمت آب حیات است و در ظلمت است هم چنین به نسبت آب حیات چهار مرتبه دارد بلکه زیادت اسکندر می باید که در ظلمات رود و از ظلمات بگذرد و به آب حیات رسد .

(22) ای درویش ! چندین گاه است که می شنوی که آب حیات در ظلمات است و نمی دانی که آب حیات چیست و ظلمات کدام است بعضی  از سالکان می گویند که ما به این دریای نور رسیدیم و این دریای نور را دیدیم . نوری بود نامحدود و نا متناهی و بحری بود بی پایان و بی کران . حیات و علم و قدرت و ارادت موجودات از این نور است ؛ بینایی و شنوایی و گویایی و گیرایی و روایی موجودات است ؛ طبیعت و خاصیت و فعل و موجودات از این نور است ، و مشکات و وقایه این نور است ، و مظهر صفات این نور است .

(23) تا سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم ، این دریای نور را آبا می گویند ، و این دریای ظلمت را امهات می خوانند . و این آبا و امهات دست در گردن خود آورده اند ، و یک دیگر را در بر گرفته اند : (( مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لایبغیان )) و از این آبا و امهات موالید پیدا می آیند (( یخرج منهما اللولو و المرجان )) . و موالید معدن و نبات و حیوان اند . و معدن و نبات و حیوان مرکبات اند ، و مرکبات عالم بیش از این نیستند و مرکبات از جایی نمی آیند و به جایی نمی روند ؛ مفردات مرکب می شوند ، و مرکب باز مفردات می گردد (( کل شیء یرجع الی اصله )) و حکمت در ترکیب آن است تا مستعد ترقی شوند و عروج توانند کرد ، و جام جهان نمای و آیینه گیتی نمای گردند ، تا این دریای نور و دریای ظلمت جمال خود ببیند و صفات و اسامی و افعال خود را مشاهده کنند . هر چند می خواهم که سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم ، بی اختیار من دراز شود .

فصل سوم : در بیان عروج

(24) بدان که مفردات نزول کردند و مرکبات عروج می کنند ، و عروج در مقابله نزول باشد . و به حقیقت معلوم نیست که مفردات چند مرتبه نزول کردند . پس به حقیقت هم معلوم نباشد که مرکبات را چند مرتبه عروج می باید کرد . هیچ کس به حقیقت ندانست و نداند که عدد افلاک چند است . می گویند که مفردات چهارده مرتبه نزول کردند ، پس مرکبات هم چهارده مرتبه عروج می باید کرد تا دایره تمام شود .

(25) ای درویش! مفردات هر چند که از مبدا دورتر می شدند ، خسیس تر می گشتند ؛ و مرکبات هر چند از مبدا دورتر می شوند ، شریف تر می گردند . چون ماهیات عالم در مرتبه اول اند یک قسم آمدند ، و آن جبروت است . و چون مفردات عالم در مرتبه دوم اند ، دو قسم آمدند ، و آن ملک و ملکوت است . و چون مرکبات عالم در مرتبه سوم اند ، سه قسم آمدند ، و آن معدن و نبات و حیوان اند .

(26) ای درویش ! مراتب موجودات تمام شد ، و عالم جبروت از عالم اجمال به عالم تفصیل آمد ، و از مرتبه ذات به مرتبه وجه رسید . و این وجود جمال خود را دید ، و صفات و اسامی و افعال خود را مشاهده کرد .

(27) ای درویش ! در این رساله علم بسیار تعبیه کردم . و تصریح و معانی بی شمار ودیعت نهادم یعرف بالتامل . درویشان درخواست کرده بودند که در ملک و ملکوت و جبروت بنویس و به شرح نتوانستم نوشت . باشد که در این رساله که می آید به شرح و بسط بنویسم انشاء الله تعالی  .

فصل چهارم : در بیان نصیحت

(28) بدان که در این عالم مردم دانا هر چیز که می خواهند ، از جهت آن می خواهند تا ایشان را بدان سبب فراغتی و جمعیتی باشد ، و تفرقه و اندوهی به ایشان نرسد . چون دانایان طالب فراغت و جمعیت اند ، پس فراغت و جمعیت نعمتی قوی باشد و راحتی عظیم بود .

(29) ای درویش ! تو نیز طالب فراغت و جمعیت باش ! و هر چیز که سبب تفرقه و اندوه است ، از خود بینداز ، و در بند آن مباش ! و به یقین بدان که فراغت و جمعیت در مال و جاه نیست ، مال و جاه سبب تفرقه و اندوه است . فراغت و جمعیت در امن و صحت و کفاف و صحبت دانا است . و الحمدلله رب العالمین .                             

رساله دوازدهم : در بیان عالم ملک و ملکوت و جبروت

رساله دوازدهم : در بیان عالم ملک و ملکوت و جبروت

رساله دوم

(1) اما بعد ، ای درویش ! باشد که در این رساله بحث ملک و ملکوت و جبروت تمام شود ، و چنان که مراد درویشان است به شرح آید .

فصل اول : در بیان عالم جبروت و صفات ماهیت

(2) بدان که ملک عالم شهادت است ، و ملکوت عالم غیب است ، و جبروت عالم غیب غیب است ، یعنی ملک عالم حسی است ، و ملکوت عالم عقلی است و جبروت عالم فطرت است ، و عالم فطرت عالم فراخ است ، و در وی خلقان بسیاراند ، و آن خلقان اصل موجودات و تخم موجودات اند . و آن خلقان چنان که هستند ، هستند ، هرگز از حال خود نگشتند و نخواهند گشت .

(3) ای درویش ! فطیر چیزی را گویند که بی مایه باشد . عالم ملک و عالم ملکوت مایه دارند ، از جهت آنکه از عالم جبروت پیدا آمدند ، و عالم جبروت مایه ندارد ، از جهت آنکه جبروت مبدأ کل است ، و بالای وی چیزی دیگر نیست ، و عظمت و بزرگی عالم جبروت در فهم هیچ کس نگنجد . عالمی است نامحدود و نا متناهی و بحری است بی پایان و بی کران . عالم ملک به این عظمت در جنب عالم ملکوت مانند قطره و بحر است ، و علم ملکوت به این عظمت در جنب عالم جبروت مانند قطره و بحر است . و عالم جبروت به این عظمت پر از خلقان است ، و آن خلقان بی حساب و بی شماراند ، و آن خلقان را خبر نیست که به غیر از زمین و آسمان ایشان زمینی و آسمانی دیگر هست ؛ و آن خلقان را خبر نیست که در این زمین آدم و ابلیس بوده است ، و آن خلقان را خبر نیست که کسی عصیان خدای تعالی تواند کرد .

(4) ای درویش ! آن خلقان هر یک کاری دارند ، و هر یک کار خود می توانند کرد ، و کار دیگران نمی توانند کرد . ماهیت گرگ هرگز ماهیت گوسفند نشود و گوسفندی نتواند کرد ، و ماهیت گوسفند هرگز ماهیت گرگ نشود و گرگی نتواند کرد . و در جمله چیزها هم چنین می دان .

(5) ای درویش ! ماهیت گرگ صفتی دارد ، و ماهیت گوسفند صفتی دارد ، و صفات و ماهیات هرگز دیگرگون نشود و مبدل نگردد . آن چنان که با خود بیارند ، هم چنان با خود ببرند . اما صفات نفس و صفات جسم دیگرگون شوند و مبدل گردند و دعوت انبیا و تربیت اولیا از برای این است که صفات نفس و جسم دیگرگون می گردند و مبدل می شوند . و این سخن تو را جز به مثالی معلوم نشوند . بدان که آزار رسانیدن و درندگی کردن و بی امنی از وی صفات ماهیت گرگ است ، و این صفات هرگز دیگرگون نشوند و مبدل نگردند ، یعنی تا گرگ بود . چنین باشد . و آزار نا رسیدن ، و به سلامت بودن ، و امن از وی صفات ماهیت گوسفند است ، و این صفات هرگز دیگرگون نشوند و مبدل نگردند ، یعنی تا گوسفند باشد ، چنین بود . و گرگ صفاتی دیگر دارد ، و گوسفند هم صفاتی دیگر دارد ، و آن صفات دیگرگون می شوند و مبدل می گردند . آن صفات که صفات ماهیت گرگ و گوسفند است ، آن صفات بعضی صفات نفس و بعضی صفات جسم گرگ و گوسفند است ؛ مثلا گرگ وحشی است و از مردم می گریزد ، و گوسفند وحشی نیست و از مردم نمی گریزد ، این صفت گرگ و گوسفند صفت نفس ایشان است ، و نفس همه کس و همه چیز عادت پذیر است . آن چنان که ایشان را بدارند آن چنان عادت کنند (( الخیر عاده و الشر عاده و النفس معتاده )) . اگر خواهند که گرگ وحشی نماند ، و گوسفند وحشی شود ، آسان باشد . و صفات جسم خود ظاهر است .

(6) ای درویش ! این چنین که در گرگ و گوسفند دانستی ، در جمله حیوانات هم چنین می دان . آن چه صفت ماهیت آدمی است ، هرگز دیگرگون نشود و مبدل نگردد ، اما صفات جسم آدمی و صفات نفس آدمی دیگرگون شوند و مبدل گردند .

فصل دوم : در بیان وجود و عدم و در بیان عشق

(7) بدان که ماهیات مفردات از عالم جبروت آمدند و موجود گشتند ، و باز به عالم جبروت نمی گردند و معدوم نمی شوند ، و ماهیات مرکبات از عالم جبروت می آیند ، و موجود می شوند ، و باز به عالم جبروت می روند و معدوم می گردند (( منها خلقناکم و فیها نعیدکم و منها نخرجکم تاره اخری )) .

(8) ای درویش ! در رساله ماقبل گفته شد که ماهیت بالای وجود و عدم است ، و عام تر از وجود و عدم است . پس ماهیت گاهی معدوم باشد ، و گاهی موجود بود ، و ممکن نیز هم چنین باشد .

(9) ای درویش ! تو بعد از وجود چیزی دیگر ادراک نمی توانی کردن ، و فهم تو بدان نمی رسد . عالم وجود دیگر است ، و عالم عدم دیگر است . در عالم وجود خلقان بسیاراند ، و در عالم عدم هم خلقان بسیاراند ؛ و هر چیز که در عالم وجود موجود است ، ذات آن چیز از عالم عدم است ، و هر چیز که در عالم عدم معدوم است ، وجه آن چیز از عالم وجود است .

(10) ای درویش ! از عالم وجود تا به عالم عدم چندین راه نیست ، و در میان ایشان تفاوت بسیار نیست ، هر دو در هم بافته اند ، و از یکدیگر جدا نیستند . عدم عالم اجمال است ، و وجود عالم تفصیل است ، عدم کتاب مجمل است ، و وجود کتاب مفصل است ، عدم لوح ساده است ، و وجود لوح منقش است . چون لوح منقش را از نقش پاک کنند ، آن لوح در عالم عدم است ، و چون لوح ساده را منقش گردانند ، آن لوح در عالم وجود است . این مقدار تفاوت است میان عالم وجود و عالم عدم . هر روز چندین کاروان از عالم عدم به عالم وجود آیند ، و مدتی در این عالم بباشند ؛ و هر روز چندین کاروان از عالم وجود به عالم عدم روند ، و مدتی در آن عالم بباشند و حقیقت این سخن آن است که مفهوم و معلوم عاقلان از سه حال خالی نباشد ، یا واجب بود ، یا ممکن باشد ، یا ممتنع بود . واجب وجودی است که هرگز معدوم نگردد ، و عدم محال است ؛ و ممتنع عدمی است که هرگز موجود نگردد ، و وجود وی محال است ؛ و ممکن چیزی است که هر دو طرف برابر است ، و وجود وی محال نیست . شیء دو عالم دارد ، عالم وجود و یکی عالم عدم . گاهی در عالم وجود می باشد ، و گاهی در عالم عدم می بود .

(11) ای درویش ! خدای را در عالم عدم خزائن بسیار است ، خزینه مال و خزینه جاه ، و خزینه امن ، و خزینه صحت ، و خزینه رزق ، و خزینه علم ، و خزینه خلق ، و خزینه قناعت ، و خزینه عافیت ، و خزینه فراغت ، و خزینه جمعیت و مانند این . و کلید این خزائن اسباب اند ، و بعضی از اسباب به دست ما نیستند . حرکات افلاک و انجم ، و اتصالات کواکب و اتفاقات حسنه به دست هیچ کس نیستند ، سخن دراز شد و از مقصود دور افتادم .

(12) ای درویش ! حس را به عالم جبروت راه نیست ، و عقل در وی سرگردان است ، حس تو را به عالم ملک رساند ، و عقل تو را به عالم ملکوت رساند ، و عشق تو را به عالم جبروت رساند ، از جهت آن که عالم جبروت عالم عشق است ، خلقانی که در عالم جبروت اند ، جمله بر خود عاشق اند . مرآتی می خواهند تا جمال خود را ببینند و صفات خود را مشاهده کنند . مفردات و مرکبات عالم مرآت اصل جبروت اند .

(13) ای درویش ! مراتب این وجه جمله مملو از عشق اند ، هر مرتبه ئی که می آید آن مرتبه مرآت مرتبه ماقبل است و مرتبه ماقبل بر خود عاشق است ، و بر ، مرآت هم عاشق است ، پس این وجود مملو از عشق است . و سالک چون به مرتبه عشق رسد ، و به آتش عشق سوخته شود ، و پاک و صافی و ساده و بی نقش گردد ، وی را با اهل جبروت مناسبت پیدا آید ، که اهل جبروت بغایت ساده و بی نقش اند  ، چون آیینه دل سالک را با اهل جبروت مناسبت پیدا آید ، آن گاه با آن مناسبت بر عالم جبروت اطلاع یابد ، تا هر چیز که از عالم جبروت روانه شود تا به این عالم آید ، پیش از آن که به این عالم رسد ، وی را بر آن اطلاع باشد ، چنان که دیگران در خواب می بینند ، وی در بیداری می بیند .

(14) ای درویش ! آن دیدن نه به چشم سر باشد ، به چشم سّر بود . سالک چون به مرتبه عشق رسید ، آیینه دل وی چنان پاک ، و صافی ، و ساده ، و بی نقش شود که جام جهان نمای و آیینه گیتی نمای گردد ، تا هر چیز که در دریای جبروت روانه شود ، تا به ساحل وجود آید ، پیش از آن که به ساحل وجود رسد ، عکس آن بر دل سالک پیدا آید .

(15) ای درویش ! چندین گاه است که می شنوی که دریای محیط آیینه گیتی نمای نهاده اند تا هر چیز که در آن دریا روانه شود ، پیش از آن که به ایشان رسد ، عکس آن چیز در آیینه گیتی نمای پیدا آید ، و نمی دانی که آن آیینه چیست ؟ و آن دریای محیط کدام است ؟ و به غیر سالکان هم قومی هستند که دل های ایشان خود ساده و بی نقش افتاده است ، بر دل های ایشان هم پیدا آید . و بعضی می گویند که بر دل حیوانات هم پیدا می آید . هر بلایی و عطایی که به این عالم می آید ، پیش از آن که به این عالم می رسد ، بعضی از حیوانات را از آن حال خبر می شود ، و آن حیوانات خبر به مردم می دهند . بعضی مردم فهم می کنند و بعضی فهم نمی کنند . هر چند می خواهم که سخن دراز نشود بی اختیار من دراز می شود .

(16) ای درویش ! بعضی از سالکان باشند که آیینه دل ایشان را با اهل جبروت مناسبت پیدا نیاید ، از جهت آن که اهل جبروت بغایت پاک و صافی و ساده و بی نقش اند ، اما آیینه دل ایشان را با عقول و نفوس سماوی پیدا آید بعضی را با بعضی ، و عقول و نفوس سماوی را با اهل جبروت مناسبت هست ، و عکس عالم جبروت اول در عقول و نفوس سماوی پیدا آید ؛ آن گاه در دل سالک پیدا آید . دیگر آن که کلید خزائن جبروت پیش عقول و نفوس سماوی ظاهر می شود . چون کلید ظاهر شود ، دانند که کدام خزینه را در گشایند ، پس هر نقشی که در عقول و نفوس سماوی پیدا آید ، عکس آن نقش بر دل های سالکان که با هر یکی مناسبت دارند هم پیدا آید . و این معنی بسیار کس را در خواب باشد ، اما در بیداری اندک بود .

(17) ای درویش ! این ظهور نقش به کفر و اسلام تعلق ندارد ، و به علم و جهل هم تعلق ندارد . و ظهور نقش به دل ساده و بی نقش تعلق دارد . این معنی در کامل و ناقص پیدا آید ، و در خیّر و شریر هم پیدا آید . اگر در خیّر پیدا آید ، خیر وی زیاده شود . بسیار کس به واسطه وی سود کنند . و اگر در شریر پیدا آید ، شرّ وی زیاده شود ، و بسیار کس به واسطه وی زیان کنند .

(18) ای درویش ! هر چند می خواهم که سخن بلند نشود ، و به قدر فهم اصحاب باشد ، اما بی اختیار من بلند می شود و بیرون از مقام اصحاب گفته می شود ، از جهت آن که قرآن بحری بی پایان است . (( ان الله تعالی انزل القرآن علی عشره ابطن )) . نحوی و لغوی و فقیه و محدّث و مفسر جمله در بطن اول اند و از بطن دوم خبر ندارند ، و این وجود بغایت با عظمت و پر حکمت است ، ملک و ملکوت و جبروت هر یک بحری اند ، و در هر بحری چندین هزار جواهر است ، و در هر جوهری چندین حکمت است ، و محمد رسول الله – صلی الله علیه و سلّم – در این هر سه بحر همیشه غوّاص بود . هر چند که غوص زیادت می کرد ، بر احوال دریا ها و بر حکمت های جواهر اطلاع بیش می یافت ، و مقام وی زیادت می شد ، و قرآن به قدر مقام وی نزول می شد . می خواستم که در این رساله بحث ملک و ملکوت و جبروت را تمام کنم ، و نتوانستم کرد . باشد که در این رساله که می آید تمام کنم .

فصل سوم : در بیان نصیحت

(19) بدان که احوال عالم بر یک حال نمی ماند ، همیشه در گردش است ، هر زمانی صورتی می گیرد ، و هر زمانی نقشی پیدا آید . صورت اول هنوز تمام نشده , و استقامت نیافته که صورت دیگر آید ، و آن صورت اول را محو می گرداند .

(20) ای درویش ! به عینه به موج دریا می ماند ، یا خود موج دریا ست . و عاقل هرگز بر موج دریا عمارت نسازد ، و نیت اقامت نکند ، و به یقین بدان که مسافرانیم ، و احوال عالم هم مسافر است . اگر دولت است می گذرد ، و اگر محنت است ، می گذرد . پس اگر دولت داری ، اعتماد بر دولت مکن ، که معلوم نیست که ساعت دیگر چون باشد ؛ و اگر محنت داری ، دلتنگ مشو ، که معلوم نیست که ساعت دیگر چون باشد . و در بند آن باش که راحت می رسانی و آزار نرسانی . و الحّمدلله رب العالمین .         

رساله سیزدهم : در بیان عالم ملک و ملکوت و جبروت

رساله سیزدهم : در بیان عالم ملک و ملکوت و جبروت

رساله سوم

(1) ای درویش ! باشد که در این رساله بحث ملک و ملکوت و جبروت تمام شود .

فصل اول : در بیان وحدت

(2) بدان که ملک عالم اضداد است ، و ملکوت عالم ترتّب ، و جبروت عالم وحدت ، و در عالم جبروت ترتّب و اضداد نبود ، از جهت آنکه عالم جبروت عالم وحدت بود ، همه داشت ، و هیچ نداشت .

(3) ای درویش ! مرتبه ذات چنین باشد ، همه دارد و هیچ ندارد . عالم جبروت پاک ، و صافی ، و ساده ، و بی نقش است ، نام و نشان ندارد ، و شکل و صورت ندارد . و در عالم ملکوت ترتّب پیدا آمد ، و نام و نشان ظاهر شد ، یعنی اسامی عقول و نفوس و طبایع پیدا آمدند ، و مراتب کروبیان و روحانیان ظاهر شدند . و در عالم ملک اضداد پیدا آمدند ، و آتش ، و آب ، و خاک ، و پار و امسال و سال آینده ، و دی و امروز ، و فردا ظاهر گشتند .

(4) ای درویش ! در عالم جبروت شهد و حنظل یک طعام دارند . تریاق و زهر در یک ظرف پرورش می یابند ، باز و مرغ به هم زندگانی می کنند ، گرگ و گوسفند به هم می باشند ، روز و شب ، نور و ظلمت یک رنگ دارند ، ازل و ابد و دی و فردا هم خانه اند ، ابلیس را به آدم دشمنی نیست ، و نمرود و ابراهیم به صلح اند ، فرعون را با موسی جنگ نیست .

(5) ای درویش ! وحدتی است پیش از کثرت ، وحدتی است بعد از کثرت . و این وحدت آخرین کار دارد . اگر سالک به این وحدت رسد ، موحّد شود و از شرک خلاص یابد . حکما از وحدت اول با خبر اند ، اما از وحدت آخرین بی بهره و بی نصیب اند .

(6) ای درویش ! اگر کثرت نبودی ، توحید را وجودی نبودی ؛ از جهت آن که معنی مطابق توحید (( یکی کردن )) است ، و یکی را یکی نتوان کردن ، چیزهای بسیار را یکی توان کردن . و چیزهای بسیار را یکی کردن به دو طریق باشد ، یکی به طریق علم و یکی به طریق عمل . پس توحید دو قسم شد ، یکی توحید علمی و یکی توحید عملی .

(7) ای درویش ! هر که توحید را به نهایت رساند ، علامت آن باشد که اگر نمرود را با ابراهیم به جنگ بیند ، و فرعون را با موسی دشمن بیند ، یکی داند و یکی بیند . این است وحدت آخرین . چون توحید به نهایت رسد ، مقام وحدت پیدا آید . تا سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم !

فصل دوم : در بیان لیله القدر و یوم القیامه

(8) بدان که ملک و ملکوت مظهر صفات جبروت اند . هر چه در جبروت پوشیده و مجمل بود ، در ملک و ملکوت ظاهر گشت و مفصّل شد .

(9) ای درویش ! ملکوت نمودار جبروت است ، و ملک نمودار ملکوت تا از ملک استدلال کنند به ملکوت ، و از ملکوت استدلال کنند به جبروت . و این سخن جعفر صادق (ع) است : (( ان الله تعالی خلق الملک علی مثال ملکوته و اسس ملکوته علی مثال جبروته لیستدلّ بملکه علی ملکوته و بملکوته علی جبروته )) . و اگر گویند که ملکوت آیینه جبروت است ، و ملک آیینه ملکوت ، هم راست باشد ؛ از جهت آن که ملکوت ، در ملک جمال خود را می بیند ، و اسامی خود را مشاهده می کند و جبروت در ملکوت جمال خود را می بیند ، و اسامی خود را مشاهده می کند . پس هر چیز که در جبروت پوشیده و مجمل بودند ، اکنون در ملک ظاهر شدند و مفصّل کشتند . و از این جهت جبروت را لیله القدر و لیله الجمعه می گویند ؛ و ملک را یوم القیامه ، و یوم الجمعه ، و یوم الفصل ، و یوم البعث می خوانند ، از جهت آن که ماهیات موجودات جمله به یک بار در عالم جبروت بودند ، بعضی به طریق جزوی ، و بعضی به طریق کلی ، و تقدیر همه در عالم جبروت کردند و اندازه همه چیز در عالم جبروت معین گردانیدند : (( و کل شیء عنده بمقدار )) . آن جمله که در عالم جبروت مقدر گردانیده بودند ، و پوشیده و مجمل بودند ، اکنون در عالم ملک ظاهر شدند و مفصّل گشتند ، و از عالم اجمال به عالم تفصیل آمدند : (( فهذا یوم البعث و لکنّکم کنتم لاتعلمون )) .

(10) ای درویش ! یوم البعث سه روز است ، بعث صغری ، بعث کبری ، بعث اکبر ؛ و یوم الفصل چهار روز است .

فصل سوم : در بیان نصیحت

(11) بدان که در دماغ جمله آدمیان اندیشه پادشاهی ، یا تمنای حاکمی ، یا سودای پیشوایی سر بر می زند . و در دماغ آدمیان یکی از این سه بوده باشد البته . و دانا این را به ریاضات و مجاهدات بسیار از دماغ بیرون می کند . و آخرین چیزی که از دماغ دانا بیرون می رود ، دوستی جاه است ، و باقی جمله با این بلا گرفتار اند ، و در دوزخ بایست می سوزند ، و به آتش حسد می گدازند . و دلیل به دین سخن آن است که اعتقاد هر کسی در حق خود چنان است که البته در عالم او را مثل و مانند نیست ، هرگز خود را برابر دیگران نداند و نبیند ، همیشه خود را بهتر از دیگران بیند و داند . پس هر مرتبه ئی که در عالم بزرگ تر باشد ، خود را خواهد ، و مستحقّ آن خود را بیند . و اگر آن مرتبه به جای دیگر باشد ، به آتش حسد می گدازد . و این طایفه همه روز در محفل و مجمع مدح خود گویند ، و دوست دارند که دیگران مدح ایشان گویند ؛ و اگر مدح کسی دیگر گویند ، برنجند .

(12) ای درویش ! هر کجا عقل و علم کمتر باشد ، این صفت آنجا غالب تر بود ؛ و هر کجا عقل و علم به کمال باشد ، این اندیشه در خاطر وی نگذرد ؛ و اگر بگذرد ، پناه با خدای برد تا خدای تعالی وی را از این عذاب نگاه دارد .

(13) ای درویش ! بدان که یک کس همه چیزها نتواند دانست ، و یک کس همه کارها نتواند کرد . پس هیچ چیز و هیچ کس در این عالم بی کار نیست ، هر یک به جای خود در کار اند ، و هر یک به جای خود دریابند ، و نظام عالم به جمله است ، و جمله مراتب این وجود اند . پس تو در هر مرتبه ئی که باشی ، در مرتبه ئی از مراتب این وجود خواهی بود . دانایان چون بر این سرّ واقف شدند ، مرتبه ئی اختیار کردند که در آن مرتبه تفرقه و اندوه کمتر بود ، و جمعّیت و فراغت بیشتر باشد .

(14) ای درویش ! پادشاهی و پیشوایی و شغل و عمل در عالم بوده است و در عالم خواهد بود . امروز از این صورت ظاهر شده است ، و فردا از صورت دیگر ظاهر می شود . تو امروز وقت خود را به غنیمت دار ، و به جمعیّت و فراغت بگذران ، و تا امکان است آزار به هیچ چیز و هیچ کس مرسان ، که طاعت نیست الا راحت رسانیدن . و به یقین بدان که هر که هر چه می کند ، با خود می کند ؛ اگر آزار می رساند ، به خود می رساند ، و اگر راحت می رساند ، به خود می رساند ، از آن جهت که این وجود خاصیتّ های بسیار دارد ، و یکی از خاصیّت های این وجود آن است که مکافات در وی واجب است (( المکافه فی الطبیعه واجبه )) و آن عزیز از سر همین نظر گفته است .

چو بد کردی مباش ایمن ز آفات                  که واجب شد طبیعت را مکافات

رساله چهاردهم : در بیان لوح و قلم و دوات

رساله چهاردهم : در بیان لوح و قلم و دوات

(1) اما بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان از این بیچاره در خواست کردند ، که می باید که در بیان لوح و قلم و دوات رساله ئی جمع کنید . درخواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و ذلل نگاه دارد (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اول : در بیان دوات

(2) بدان که عالم جبروت یک عالم است ، اما این یک عالم را به اضافات و اعتبارات به اسامی مختلفه ذکر کرده اند و غرض ما در این موضع بیان اسامی جبروت نیست .

(3) ای درویش ! ماهیات محسوسات و معقولات و مفردات و مرکّبات و جواهر و اعراض جمله در عالم جبروت بودند ، اما جمله پوشیده و مجمل بودند ، و نیز از یکدیگر جدا نگشته بودند . و ازین جهت عالم جبروت را دوات می گویند . و چنان که عالم کبیر دوات دارد ، عالم صغیر هم دوات دارد ؛ و دوات عالم صغیر نطفه است ، از جهت آن که هر چه در عالم صغیر موجود شد ، آن جمله در نطفه موجود بودند ، اما جمله پوشیده و مجمل بودند ، و از یکدیگر جدا نگشته بودند . و ازین جهت نطفه را دوات عالم صغیر می گویند .

(4) ای درویش ! چون دوات عالم کبیر و عالم صغیر را دانستی ، اکنون بدان که این هر دو دوات کاتب و قلم و لوح با خود دارند ، و هر دو کاتب کتابت از کسی نیاموخته اند ، کتابت با ذات هر دو کاتب همراه است .

(5) چون این مقدمات معلوم کردی ، اکنون بدان که به دوات عالم کبیر خطاب آمد که (( بشکاف )) . به یک طرفه العین بشکافت و دو شاخ شد که (( و ما امرنا الا واحده کلمح بالبصر )) . یک شاخ وی عقل اول شد ، که قلم خداست ؛ و یک شاخ وی فلک اوّل گشت ، که عرش خداست .

(6) ای درویش ! دوات دریای کلّ بود ، از جهت آن که جامع صافی ، و ذرو بود ، و شامل محسوس و معقول بود . چون بشکافت ، و به دو شاخ شد ، یک شاخ وی عقل اوّل شد ، که قلم خداست ، خاصّ شد و مر صافی و معقول را ، و فلک اوّل ، که عرش خداست ، خاصّ گشت مر ذروی و محسوس را . و عرش خدای لوح کبیر است .

فصل دوّم : در بیان قلم و لوح عالم کبیر

(7) بدان که عظمت و بزرگواری عقل اوّل را ، که قلم خدای است ، جز خدای تعالی کسی دیگر نداند ، و عظمت و بزرگی فلک اوّل را ، که عرش خدای است ، هم جز خدای تعالی کسی دیگر نداند .

(8) ای درویش ! انبیا این عقل اوّل را مرتبه عالی نهاده اند ، و مدح وی بسیار گفته اند ، و به بسیار نام وی را خوانده اند ، و هیچ چیز را از وی داناتر ننهاده اند ، و هیچ چیز را از وی مقرّب تر نگفته اند . و آدمی که عزیز است ، و اشرف موجودات است ، هم به واسطه عقل است . خطاب با عقل است ، و صواب با عقل است ، و عقاب به واسطة عقل است . و حکما نیز این عقل اوّل را مرتبة عالی نهاده اند ، و مدح وی بسیار گفته اند . حکما می گویند که از ذات باری تعالی و تقدس یک جوهر بیش صادر نشد ، و آن جوهر عقل اوّل است ، باقی جمله موجودات از معقولات و محسوسات از عقل اوّل صادر شدند .

(9) ای درویش ! انبیا بهتر می گویند ، انبیا می گویند که معقولات از عقل اوّل پیدا آمدند ، و محسوسات از فلک اوّل پیدا گشتند ، و عقل اوّل و فلک اوّل هر دو از عالم جبروت پیدا آمدند و موجود گشتند . از دریای جبروت این دو جوهر برابر به ساحل وجود آمدند ؛ و ازین جهت عقل اوّل را جوهر اوّل عالم ملکوت می گویند ، و فلک اوّل را جوهر اوّل عالم ملک می خوانند .

(10) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، چون دوات بشکافت و به دو شاخ شد و یک شاخ وی عقل اوّل شد و یک شاخ وی فلک اوّل گشت ، عقل اوّل دریای نور بود ، و بزرگی آن دریا جز خدای تعالی کسی نداند ؛ یک دریا بود ، و عقول و نفوس پیدا نیامده بودند . فلک اوّل دریای ظلمت بود ، و بزرگی آن دریا را هم جز خدای تعالی کس نداند ؛ یک دریا بود ، و افلاک و انجم پیدا نگشته بودند .

(11) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که بعضی می گویند که به این عقل اوّل ، که قلم خدای است ، خطاب آمد که (( برین فلک اول که لوح خدای است ، بنویس ! )) قلم گفت : (( خداوندا : چه نویسم ؟ )) خطاب آمد که ، (( بنویس هر چه بود و هست و خواهد بود تا به قیامت )) . قلم این جمله بنوشت ، و قلم خشک گشت (( فرغ الربّ من الخلق و الرزق و الاجل )) . و این طایفه این چنین می گویند که گفته شد ، اما به نزدیک این بیچاره آن است که به این عقل اوّل ، که قلم خدای است ، خطاب آمد که (( بر خود و برین فلک اوّل بنویس ! )) در یک طرفه العین بنوشت : (( انّما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون )) ، تا عقول و نفوس و طبایع از عقل اوّل پیدا آمدند ، و افلاک و انجم و عناصر از فلک اوّل پیدا گشتند ، و طبقات شدند ، و از یکدیگر جدا گشتند : (( اولم یر الذین کفروا انّ السموات و الارض کانتا رتقا ففتقناهما و جعلنا من الماء کلّ شیء حیّ افلا یومنون )) ، یعنی عقل اوّل اینها نوشت که پیدا آمدند ؛ و اینها که پیدا آمدند آن چه با خود دارند از خود دارند  و با خود آورده اند . و مفردات عالم تمام پیدا آمدند ، و آبا و امّهات تمام شدند ، و قلم خشک گشت ، از جهت آن که این قلم قلم مفردات بود ، و قلم آبا و امّهات بود . و مفردات که آبا و امّهات اند تمام شدند ، و کار قلم تمام شد . 

فصل سوم : در بیان انسان کامل

(12) بدان که در عالم کبیر سه سماوات و سه ارض است یکی سماوات و ارض خاصّ در عالم جبروت است ، و یکی سماوات و ارض خاصّ در عالم ملکوت است و یکی سماوات و ارض خاصّ در عالم ملک است (( تنزیلا مّمن خلق الارض و السموات العلی )): این سماوات و ارض اوّل اند . (( الرحمن علی العرش استوی )) این سماوات و ارض دوّم اند . (( له ما فی السموات و ما فی الارض و ما بینهما )) این سماوات و ارض سوم اند . (( و ما تحت الثری ) : ثری عبارت از مزاج است ، و در تحت مزاج عالم مرکّبات است . و در مرکّبات هم سه سماوات و سه ارض است ؛ جمله شش می شوند . (( هو الذی خلق السموات و الارض فی ستّه ایّام )) . یوم عبارت از مرتبه است ، یعنی (( در شش مرتبه بیافریدیم )) . (( ثمّ استوی علی العرش )) ثمّ برتر آن است ، یعنی (( بعد از این شش مرتبه بر عرش مستوی شد .

مراد ازین انسان کامل است که در نزول از سه سماوات و سه ارض بگذشت ، و در عروج از سه سماوات و سه ارض بگذشت ، آنگاه بر عرش مستوی شد ؛ یعنی از عقل اوّل بیامد ، و باز به عقل اوّل رسید و دایره تمام کرد . و عقل اوّل بر عرش مستوی است ، وی هم بر عرش مستوی شد . و تفسیر این آیه به این آیه دیگر می کند که می آید (( یدّبر الامر من اسماء الی الارض ثمّ یعرج الیه فی یوم کان مقداره الف سنه ))

 .

(13) ای درویش ! الف سنه اقلّ است ، و خمسین الف سنه اکثر است . از آن کمتر نباشد ، و از این زیادت نبود . (( والتین و الزیتون و طور سینین و هذا البلد الامین )) ، تین عبارت از دوات است که دریای کلّ و جامع نور و ظلمت است ، (( و زیتون )) عبارت از عقل اوّل است ، که قلم خدای است ، و (( هذا البلد الامین )) عبارت از انسان کامل است که زبده و خلاصة موجودات است ، و جامع علوم و مجمع انوار است ، (( بلد )) از جهت آن می گویند که انسان کامل مصر جامع است ، به تمام اوصاف حمیده و اخلاق پسندیده آراسته است ؛ و (( امین )) از جهت آن می گویند که انسان کامل خوف آن ندارد که از راه باز گردد و ناقص بماند . انسان کامل به شهری رسیده است که (( من دخل کان امنا )) .

فصل چهارم : در بیان دوات و قلم و لوح عالم صغیر

(14) بدان که یک نوبت درین رساله گفته شد که نطفه دوات عالم صغیر است ، اکنون بدان که این نطفه چون در رحم افتاد ، و مدتی بر آمد ، خطاب آمد که (( بشکاف ! )) بشکافت و به دو شاخ شد . یک شاخ وی طبیعت شد، که قلم عالم صغیر است ، و یک شاخ وی علقه گشت ، که لوح عالم صغیر است ؛ و ابتدای اعضای انسانی ازین علقه است : (( خلق الانسان من علق )) .

(15) ای درویش ! نطفه دریای کلّ بود ، از جهت آن که دریای صافی و ذرو بود ، و شامل محسوس و معقول بود . چو بشکافت ، به دو شاخ شد ، و یک شاخ وی طبیعت شد ، و یک شاخ وی علقه گشت ، اکنون طبیعت خاص شد مر صافی و معقول را ، و علقه خاصّ گشت مر ذروی و محسوس را .

(16) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که بعضی می گویند که به این طبیعت ، که قلم عالم صغیر است ، خطاب آمد که (( برین علقه ، که لوح صغیر است ، بنویس ! )) قلم گفت که (( چه بنویسم ؟ )) خطاب آمد که (( بنویس هر چه درین عالم صغیر بود و هست و خواهد بود تا آن روز که این کس بمیرد )) . قلم این جمله را بر پیشانی این فرزند بنوشت و قلم خشک گشت (( فرغ الرّب من الخلق و الرزق و الاجل )) . این طایفه این چنین می گویند که گفته شد ، امّا این بیچاره می گوید که به این طبیعت ، که قلم عالم صغیر است ، خطاب آمد که (( بر خود و برین علقه ، که لوح عالم صغیر است ، بنویس ! )) بنوشت تا تمامت اعضای انسانی اندرونی و بیرونی پیدا آمدند ، و به تدریج ظاهر شدند و به کمال رسیدند ، و جسم و روح آدمی تمام شدند ، یعنی طبیعت این ها نوشت که پیدا آمدند ؛ و این ها پیدا آمدند آن چه با خود دارند ، از خود دارند و با خود آورده اند . این بود بیان دوات و قلم و لوح کبیر ، و دوات و قلم و لوح صغیر .

(17) ای درویش ! دوات عالم کبیر مبدأ نزول است ، و دوات عالم صغیر مبدأ عروج است . و ازین جهت است که در عالم کبیر اوّل عقل است ، و آخر طبیعت ، و در عالم صغیر اوّل طبیعت است و آخر عقل .

(18) ای درویش ! عالم کبیر یک عالم بود . چون تمام شد ، قلم عالم کبیر خشک گشت . امّا عالم صغیر بی حساب و بی شمار اند . هر عالمی که تمام شود ، قلم آن خشک می گردد . پس قلم مطلق عالم صغیر هرگز خشک نگردد و همیشه خواهد نوشت ، از جهت آن که این کلمات هرگز به نهایت نخواهند رسید (( قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربّی انفد البحر قبل آن تنفد کلمات ربّی و لو جئنا بمثله مددا )) .

فصل پنجم : در بیان نصیحت

(19) ای درویش ! به یقین بدان که درین عالم خوشی نیست . طلب خوشی مکن که نیابی ، از جهت آن که در ین عالم امن نیست . کسی که نمی داند که ساعتی دیگر چه باشد ، و چون باشد ، و کجا باشد ، او را امن چون بود ؟ و چون امن نیابد ، خوشی از کجا باشد ؟ پندار خوشی باشد ، و پندار خوشی هم به جایی باشد که عقل نبود .

(20) ای درویش ! به یقین بدان که هر که را عقل باشد ، به یقین داند که درین عالم خوشی نباشد . در عالمی که ممکن است نبی معصوم را در موضعی کنند و آتش در ایشان زنند تا جمله بسوزند ، و این چنین کردند ، و ممکن است که صد پادشاه نیک محضر ، نیک اخلاق ، عادل در اوّل جوانی با آن که چندین حکیم و طبیب حاذق بر سر ایشان باشند و محافظت ایشان کنند ، به یک تب هلاک شوند ، و این چنین هم شدند ، امن با خوشی بود ؟ هر که را ذره ئی عقل بود ، داند که درین عالم امنی و خوشی نیست .

هزار نقش بر آرد زمانه و نبود                      یکی چنان که در آئینه تصور ما ست

(21) ای درویش ! می باید ساخت ، و سازگاری می باید کرد . باشد که به سلامت بگذری . و الحمدالله ربّ العالمین .

رساله پانزدهم : در بیان محفوظ و در بیان جبر و اختیار و در بیان حکم و قضا و قدر

رساله پانزدهم : در بیان محفوظ و در بیان جبر و اختیار و در بیان حکم و قضا و قدر

(۱) امّا بعد چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره در خواست کردند ، که می باید که در بیان لوح محفوظ ، در بیان جبر و اختیار و در بیان حکم و قضا و قدر رساله ئی جمع کنید . درخواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اوّل : در بیان لوح محفوظ

(2) بدان که لوح محفوظ عام هست ، و لوح محفوظ خاص هست . لوح محفوظ عام آن باشد که هر چیز که درین عالم بود و هست و خواهد بود ، جمله در وی مکتوب بود و لوح محفوظ خاص آن بود که بعضی در وی مکتوب بود .

(3) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که لوح محفوظ چهار است . اوّل جبروت است ، و جبروت لوح محفوظ عام است ، از جهت آن که ماهیّات موجودات جمله به یک بار در جبروت بودند و از وی پدید آمدند . دوم عقل اوّل است ، و عقل اوّل لوح محفوظ خاص است ، از جهت آن که عالم ملکوت جمله در عقل اوّل پیدا بودند و از وی پیدا آمدند . سوم فلک اوّل است که فلک الافلاک است ؛ و فلک اوّل لوح محفوظ خاص است ، از جهت آن که عالم ملک جمله در فلک اوّل بودند ، و از وی پدید آمدند . چهارم نطفه آدمی است ، و نطفه لوح محفوظ عالم صغیر است ، از جهت آنکه هر چیز که در عالم صغیر موجود شدند ، آن جمله در نطفه وی موجود بودند . لوح محفوظ اوّل رقّ منشور است ، و دوم بیت معمور است ، و سوم سقف مرفوع است ، و چهارم بحر مسجور است .

(4) چنین میدانم که تمام فهم نکردی ، روشن تر از بگویم . بدان که مفردات ، که آبا و امهّات است ، لوح محفوظ و کتاب خدای اند و هر چیز که در مرکّبات ، که موالید است ، بود و هست و خواهد بود ، جمله درین لوح محفوظ و کتاب خدای نوشته است ، و هیچ چیز نیست که درین کتاب خدای ننوشته است : ( و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین )) .

(5) ای درویش ! اگر چه موالید هم کتاب خدای اند ، امّا موالید کتاب پیدا اند ، و آبا و امّهات کتاب پیدا کننده اند ؛ و هر چیز که در کتاب پیدا کننده نوشته است ، درین کتاب پیدا آن پیدا آید . چنین می دانم که تمام فهم نکردی ، روشن تر ازین به عبارت دیگر بگویم .

فصل دوّم : در بیان افلاک و انجم

(6) بدان که افلاک و انجم لوح محفوظ و کتاب خدای اند ، و هر چیز که بود و هست و خواهد بود ، جمله در این لوح محفوظ و کتاب خدای نوشته است ، و قلم خشک گشته است : ( فرغ الرّب من الخلق و الرزق و الاجل )) ، و هیچ چیز نیست که در کتاب خدای ننوشته است : ( و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین )) . و هر چیز که در لوح محفوظ و کتاب خدای نوشته است ، درین عالم سفلی آن چیز ظاهر خواهد شد . و هر چیز که در لوح محفوظ و کتاب خدای نوشته است ، هیچ کس را بر آن اطلاع نیست . منجّمان استراق سمع می کنند و چیزی از آن در می یابند ، و با مردم می گویند ؛ و شهاب ثاقب شرع است که بر ایشان می زند تا مطعون شوند (( کذب المنجّم و ربّ الکعبه )) ، (( من آمن بالنجوم فقد کفر )) ، و مانند این آمده است .

(7) ای درویش ! اگر چه علم نجوم علم شریف است ، و منجّم اگر در حساب غلط نکند ، و در زمان و مکان سهو نکند ، راست می گوید ، امّا پیغمبر مصلحت نمی دید که منجّمان حکم کنند . و حقّ به دست پیغمبر بود از جهت آن که مردم نادان متردّد خاطر شوند .

(8) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که برین سخن دو سوال می کنند ، یکی آن که می گویند که اگر جمله چیزها در کتاب خدای نوشته است ، و قلم خشک گشته است ، و هر چیز که در کتاب خدای نوشته است ، درین عالم سفلی آن چیز ظاهر خواهد شد ، پس ما در رنج و راحت ، و در سعادت و شقاوت ، و در خیر و شرّ مجبور باشیم ، اکنون اگر مجبوریم ، سعی و کوشش ما و پرهیز و احتیاط ما از برای چیست ، و دعوت انبیا و تربیت اولیا چراست ، و تدبیر عقلا و معالجت حکما را فایده چیست ؟ و دیگر آن که می گویند که اگر جمله چیزها در کتاب خدای نوشته است ، و هر چیز که در کتاب خدای نوشته است ، درین عالم سفلی آن چیز ظاهر خواهد شد ، چرا بعضی از کارها که درین عالم سفلی ظاهر می شوند ، بی ترتیب و بی نسق ظاهر می شوند ، هم چون ظلم ، و تغلّب ، و خون به ناحق و مانند این ؟ می بایست که جمله کارها درین عالم سفلی به ترتیب و با نسق بودی ، از جهت آن که در کتاب خدا هیچ چیز بی ترتیب و بی نسق ننوشته است .

(9) جواب . بدان که شکّ نیست که افلاک و انجم لوح محفوظ و کتاب خدای اند ، و هر چیز که درین عالم بود و هست و خواهد بود ، جمله در کتاب خدای نوشته است ، و قلم خشک گشته است ، و هر چیز که در کتاب خدای نوشته است ، درین عالم سفلی آن چیز ظاهر خواهد گشت . امّا بدان که احکامی که در افلاک و انجم نوشته است ، احکام کلّی است ، نه احکام جزوی ؛ و اثرها که درین عالم سفلی از حرکات افلاک و انجم ظاهر می شوند ، بر وجه کلّی ظاهر می شوند ، نه بر وجه جزوی . به این سبب ما را اختیاری هست ، و حاصل کردن آن چه می خواهیم و دفع کردن آن چه نمی خواهیم به سعی و کوشش ما باز بسته است . اگر چنان بودی که در افلاک و انجم احکام جزوی نوشته بودندی ، و اثرها که از حرکات افلاک و انجم درین عالم ظاهر می شوند ، بر وجه جزوی ظاهر شدندی ، ما را در هیچ چیز اختیار نبودی ، و سعی و کوشش ما ضایع بودی ، و دعوت انبیا و تربیت اولیا و تادیب علما عبث بودی و تدبیر عقلا و معالجت حکما بی فایده بودی .

فصل سوّم : در بیان کار حرکات افلاک و انجم

(10) بدان که بعضی از شعرا از افلاک و انجم شکایت می کنند ، و می گویند که افلاک و انجم تربیت جاهلان می کنند و تربیت عالمان نمی کنند . این شکایت نه به جای خود است و نمی دانند که چه می گویند . اگر چنان بودی که افلاک و انجم را اختیار بودی که هر که را خواستندی تربیت کردندی ، و هر که را نخواستندی تربیت نکردندی ، آن را که تربیت نکردندی جای شکایت بودی ؛ امّا افلاک و انجم را اختیار نیست . آفتاب چون ظاهر شود ، بر همه کس یکسان تابد و اختیار ندارد که بر بعضی تابد و بر بعضی نتابد ؛ امّا بعضی را بسازد و بعضی را بسوزد ، و این به اختیار آفتاب نیست ، امّا ما را اختیاری هست ؛ اگر خواهیم ، در آفتاب باشیم ، و اگر نخواهیم در آفتاب نباشیم . دفع حرارت آفتاب از عالم ممکن نیست ، امّا از خود ممکن است ؛ و در حرکات جمله کواکب هم چنین می دان . و آن که می گوید که بعضی از کارها درین عالم بی ترتیب و بی نسق می رود ، هم ازین جهت است که افلاک و انجم مدّبران عالم سفلی اند ، اختیار ندارند ، کار ایشان آن است که همیشه درین عالم رنج و راحت می پاشند ، و سعادت و شقاوت می افشانند به طریق کلّی ، نه به طریق جزوی ، تا نصیب هر کس چه آید . یکی را مال و جاه می آید ، و یکی را مال و جاه می رود . در آن زمان که درین عالم سعادت می پاشند ، تا نطفه که در رحم می افتد ، سعادت به آن نطفه همراه شد ؛ و در آن زمان که شقاوت درین عالم می افشانند ، تا نطفه که در رحم می افتد ، شقاوت به آن همراه شد : (( السعید من سعد فی بطن امّه و الشقیّ من شقی فی بطن امّه )) .

فصل چهارم : در بیان سوال دیگر

(11) بدان که برین سخن یک سوال دیگر می کنند ؛ می گویند که اگر چنین است که تدبیر افلاک و انجم درین عالم سفلی به طریق کلّی است ، نه به طریق جزوی ، می بایست که ما را جمله کارها اختیار بودی ، و نیست . و به یقین می دانیم که در بعضی کارها مختاریم ، و در بعضی کارها مجبوریم .

(12) جواب . بدان که در اوّل رساله گفته شد که لوح محفوظ چهار است ، یکی رقّ منشور است ، و یکی بیت معمور است ، و یکی سقف مرفوع است ، و یک بحر مسجور است . آن چه در رقّ منشور و بیت معمور بودند ، اکنون آن جمله در سقف مرفوع اند ، از جهت آن که سقف مرفوع مظهر آن جمله است ، و آلت و دست افزار آن جمله است ، دست افزاری چنین با عظمت و پر حکمت ساز داده اند تا هر زمان نقشی پیدا آید . پس اکنون به حقیقت ما را دو لوح محفوظ است ، یکی سقف مرفوع و یکی بحر مسجور . سقف مرفوع افلاک و انجم اند ، و بحر مسجور نطفه آدمی است .

(13) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون آنچه در افلاک و انجم نوشته است ، در این عالم سفلی آن ظاهر خواهد شد ، و ما را در آن اختیار است ، و حاصل کردن آن از خود ، و دفع کردن آن از خود به سعی و کوشش ما باز بسته است . و هر چه در نطفه آدمی نوشته است ، در آدمی آن ظاهر خواهد شد ، و آدمی را در آن اختیار نیست ، و دفع کردن آن از خود به هیچ وجه ممکن نیست ، از جهت آن که هر چه در افلاک و انجم نوشته است ، به طریق کلّی نوشته است ، و هر چه در نطفه آدمی نوشته است ، به طریق جزوی نوشته است . سخن دراز شد ، و از مقصود دور افتادیم . غرض ما بیان حکم و قضا و قدر بود .

فصل پنجم : در بیان حکم و قضا و قدر

(14) بدان که علم خدای به این ها گفته شد ، حکم خدای است ؛ و آن چه در افلاک و انجم نوشته است ، قضای خدای است ، و اثرهای افلاک و انجم که درین عالم سفلی ظاهر می شوند قدر خدای است ، و این سخن تو را جز به مثالی معلوم نشود .

(15) بدان که اگر کسی خواهد که آسیایی بنهد ، اوّل با خود اندیشه کند که این آسیا را چه مایه به کار می باید از سنگ ، و چرخ و آب ، و مانند این با خود تصوّر کند . آنگاه سنگ و چرخ و آب حاصل گرداند ، آنگاه اسباب را در گردش آورد و آرد ظاهر کند . پس سه مرتبه آمد ، اوّل اندیشه کردن که چه مایه به کار باید ، حکم است ؛ و چون آن چه به کار می باید حاصل کند قضاست ؛ و چون در گردش آورد و آرد ظاهر کرد ، قدر است .

هم چنین علم خدا به افلاک و انجم و عناصر و طبایع حکم خدای است ؛ و چون افلاک و انجم و عناصر و طبایع پیدا آورد ، قضای خداست ؛ و چون در گردش آورد و اثرهای افلاک و انجم درین عالم ظاهر شد ، قدر خدای است .

(16) چون معنی حکم و قضا و قدر دانستی ، اکنون بدان که ردّ قدر از خود ممکن است ، و از خود که ممکن است ، ردّ کل ممکن نیست . امّا ردّ بعضی ممکن است ؛ و ردّ آن بعضی که ممکن است ، بعضی می گوید که به عقل است ، و بعضی می گوید که به دعا و صدقه است . باری ، ردّ قدر از خود ممکن است ، به هر وجه که توانند ردّ کنند .

(17) ای درویش ! ردّ قدر هم توان کردن ، از جهت آن که ردّ آهن به آهن توان کردن . مثلا سرما در افلاک و انجم نوشته است ، و این قضای خدای است و درین عالم ظاهر می شود ، و این قدر خدای است . و گرما هم در افلاک و انجم نوشته است ، و این قضای خدای است ، و درین عالم ظاهر می شود ، و این قدر خدای است . پس ردّ سرما به گرما توان کردن ، و ردّ گرما به سرما توان کردن ، و ردّ سردی به گرمی ، و ردّ گرمی به سردی توان کردن ، و ردّ مکر به مکر ؛ و ردّ لشکر به سپاه توان کردن ، و مانند این .

(18) می خواستم که درین رساله در لوح محفوظ خاصّ ، که لوح محفوظ عالم صغیر است ، و در جبر و اختیار بحثی زیادت ازین بکنم و نتوانستم کرد . باشد درین رساله که می آید کرده شود .

فصل ششم : در بیان نصیحت

(19) ای درویش ! هر بزرگ که تو را نصیحت کند ، باید که قبول کنی و از خدای شنوی . و هر که فرود تو باشد ، باید که نصیحت از وی دریغ نداری ؛ که نصیحت قبول کردن از بالای خود ، و نصیحت کردن به فرود خود کاری مبارک است و فواید بسیار دارد . هر که نصیحت بزرگان قبول نکند ، علامت بدبختی است . و دیگر باید که صحبت با نیکان و صالحان داری و از صحبت بدان و فاسقان دور باشی که صحبت نیکان اثرهای قوی و خاصیّت های عظیم دارد . و الحمدلله ربّ العالمین .                  

رساله شانزدهم : در بیان لوح محفوظ عالم صغیر

رساله شانزدهم : در بیان لوح محفوظ عالم صغیر 

(1) امّا بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره در خواست کردند ، که می باید که در لوح محفوظ عالم صغیر رساله یی جمع کنید ، و لوح محفوظ عالم صغیر را به شرح تقریر کنید . در خواست ایشان اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و ذلل نگاه دارد : (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )).

فصل اوّل : در بیان آن که در بعضی چیزها آدمی مجبور است

(2) بدان که لوح محفوظ عالم صغیر نطفه است ، از جهت آنکه هر چیز که در آدمی پیدا آید ، آن جمله در نطفه وی نوشته بود ، هم چون سعادت ، و شقاوت ، و دیانت ، و امانت ، و خیانت و زیرکی و حماقت و بخل و سخاوت و همّت عالی ، و خساست ، و توانگری ، و درویشی ، و مانند این ، جمله با نطفه آدمی همراه است ؛ و آدمی را دفع این ها از خود به هیچ وجه ممکن نیست ، و آدمی در این ها مجبور است .

پس هر که سعید است ، سعادت از شکم مادر با خود آورده است ؛ و هر کس شقی است ، شقاوت از شکم مادر با خود آورده است : (( السعید من سعد فی بطن امّه و الشقیّ من شقی فی بطن امّه )) . و این چنین که در سعادت و شقاوت دانستی ، در جمله احوال فرزند هم چنین می دان . و این جمله در نطفه آدمی نوشته است . و سبب این نوشته آن است که جمله کارهای عالم سفلی باز بسته است به عالم علوی ، و هر چیز که در عالم علوی نوشته است ، در عالم سفلی آن پیدا خواهد آمدن . پس این ها که در نطفه پیدا آمد ، از آن بود که در عالم علوی نوشته بود ؛ امّا در عالم علوی به طریق عموم نوشته بود ، نه به طریق خصوص ، و در نطفه به طریق خصوص نوشته شد . لاجرم دفع آن از خود ممکن نیست ، و دفع این از خود ممکن نیست .

(3) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که درین عالم سفلی آن را که سعادت همراه است ، نه از آن است که وی را دوست می دارند ، و سعادت را با وی همراه کرده اند ؛ نصیب وی خود چنین افتاد . و آن را که شقاوت همراه است ، نه از آن است که وی را دشمن می دارند ، و شقاوت با وی همراه کرده اند ؛ نصیب وی خود چنین افتاد . از جهت آن که کار انجم و افلاک آن است که همیشه سعادت ، و شقاوت ، زیرکی ، و حماقت ، و بخل ، و سخاوت ، و همّت عالی ، و خساست ، و توانگری و درویش درین عالم سفلی بر وجه عموم ، نه بر وجه خصوص ، می پاشند ، تا نصیب هر کس چه می آید ؛ یعنی حرکات افلاک و انجم در ین عالم اثرها دارند . و یکی از آن اثرها آن است که در زمان خاصیّت ها پیدا می آید . زمانی می باشد که در آن زمان هر که سفر کند ، نیک آید ، و زمانی می باشد که در آن زمان هر که سفر کند ، نیک نیابد . و زمانی باشد که در آن زمان نطفه هر که در رحم افتد ، آن فرزند سعید باشد . و زمانی باشد که در آن زمان نطفه هر که در رحم افتد ، آن فرزند شقی باشد . و زمانی هست که در آن زمان نطفه هر که در رحم افتد ، آن فرزند درویش بود ، و مانند این در هر زمانی خاصیّتی پیدا می آید .

(4) چون لوح محفوظ عالم صغیر را دانستی ، اکنون بدان که برین سخن سوالی می کنند و می گویند که اگر چنین است که سعادت و شقاوت و توانگری و درویشی و مانند این با نطفه آدمی همراه است ، چرا احوال بعضی مردم می گردد ، و بعضی را در اوّل عمر مال و جاه می باشد ، و در آخر عمر مال و جاه نمی باشد ؛ و بعضی را در اوّل عمر مال و جاه نمی باشد ، و در آخر عمر پیدا آید ، و در جمله چیز ها هم چنین می دان ؛

(5) جواب . بدان که این گشتن احوال اثر ازمنه اربعه است .

فصل دوّم : در بیان ازمنه اربعه

(6) بدان که گفته شد که به سبب گردش افلاک و انجم و اتّصالات ایشان در هر زمانی خاصیّتی پیدا می آید ، و هر زمانی شایسته کاری می گردد . چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که آن زمان که نطفه در رحم می افتد ، و آن زمان که صورت فرزند پیدا می آید ، و آن زمان که حیات به فرزند می پیوندد ، و آن زمان که فرزند از شکم مادر بیرون می آید ، این هر چهار زمان اثرهای قوی و خاصیّت های عظیم دارد در احوال فرزند ، و با وجود این هر چهار زمان ، آن فرزند سعی و کوشش بسیار کند در تحصیل علوم ، و با وجود سعی و کوشش بسیار اتفاقات حسنه دست دهد ، آن فرزند در علوم یگانه شود ، بلکه در علم و حکمت پیشوا گردد ، و صاحب مذهب یا صاحب ملت شود . و اگر چنان اتفاق افتد که این چهار زمان دلیل باشند بر مال و جاه آن فرزند ، و با وجود این هر چهار زمان آن فرزند سعی و کوشش بسیار کند در تحصیل مال و جاه ، و با وجود سعی و کوشش بسیار اتفاقات حسنه دست دهد ، آن فرزند یگانه شود در مال و جاه ، بلکه پادشاه گردد و پادشاهی باشد با لشکر بسیار و خزینه تمام . و اگر بر عکس این اتفاق افتد که گفته شد ، بر عکس این باشد که گفته شد ، یعنی اگر چنان باشد که این هر چهار زمان دلیل باشند بر نحوست و بی چیزی آن فرزند ، آن فرزند هر چند مال و جاه بسیار به میراث بگیرد ، در چند روز هیچ به وی نماند ؛ و هر چند سعی و کوشش بسیار کند در طلب قوت یک روزه ، بی فایده باشد و میسر نشود . اگر قوت بامداد باشد ، شبانگاه نبود ، و اگر شبانگاه باشد بامداد نبود . و اگر چنان اتفاق افتد که این چهار زمان دلیل باشند بر اخلاق نیک آن فرزند ، آن فرزند بغایت متواضع و حلیم و کریم و عادل و با دیانت و راحت رسان شود ، و راست شود ، و راست گوی و نیک کردار باشد . و اگر چنان اتفاق افتد که این چهار زمان دلیل باشند بر اخلاق بد آن فرزند ، آن فرزند بغایت سفیه و بخیل و ظالم و بی دیانت و آزار رسان باشد ، و دروغ گوی و بد کردار بود . و در جمله احوال فرزند این چنین می دان ، هم چون زهد و ترک و حرص و طمع و تقوی و صلاحیت و فسق و فجور و مانند این .

(7) ای درویش ! این چنین کم افتد که این هر چهار زمان اقتضای یک چیز کنند ، این به نادر در هر وقتی یکی این چنین می افتد ، و در هر اقلیمی یک این چنین باشد . باقی در اکثر اوقات و اغلب ازمان این چهار زمان مختلف اند ، و احوال آن فرزند مختلف باشد ، یعنی اگر چنان اتفاق افتد که دو زمان اوّل دلیل باشند بر سعادت فرزند ، و دو زمان آخر دلیل باشند بر شقاوت فرزند ، آن فرزند در اوّل عمر به مراد بر آید ، و در آخر عمر به نامرادی بگذراند ؛ و اگر بر عکس این باشد ، بر عکس بود . و اگر چنان اتفاق افتد که این چهار زمان مختلف باشند ، احوال آن فرزند هم مختلف باشد ، از اوّل عمر تا به آخر عمر افتان و خیزان بگذراند . این است بیان لوح محفوظ عالم صغیر .

فصل سوّم : در بیان آن که آدمی در کردن افعال مختار است

(8)  بدان که در اوّل این رساله گفته شد که نطفه آدمی لوح محفوظ آدمی است ، از جهت آن که هر چیز که در آدمی پیدا آمد ، آن جمله در نطفه وی نوشته بودند ، و هر چیز که در نطفه آدمی نوشته است ، آدمی در آن مجبور است . پس هر سوالی که در رساله اوّل می کردند ، یعنی ماقبل این ، درین رساله هم می کنند ؛ یعنی اگر آدمی در رنج ، و راحت ، و سعادت ، و شقاوت ، و طاعت ، و معصیت و توانگری ، و درویشی مجبور است ، سعی و کوشش آدمی و پرهیز و احتیاط آدمی از برای چیست ، و دعوت انبیا و تربیت اولیا چراست ؟ و تدبیر عقلا و معالجت حکما را فایده چیست ؟

(9) جواب . بدان که این مسئله همان مسئله است که در رساله ماقبل گفتیم که هر چیز که در عالم علوی ، که لوح محفوظ عالم سفلی است ، نوشته است به طریق کلی نوشته است ، نه به طریق جزوی . به این سبب ما را به این چیزها اختیار است ، یعنی حاصل کردن آن چیزها خود را ، و دفع کردن آن چیزها از خود به سعی و کوشش ما باز بسته است . درین رساله همان می گوییم ، یعنی هر چیز که در نطفه آدمی به طریق کلی نوشته است ، ما در آن چیزها مختاریم ، و هر چیز که در نطفه آدمی به طریق جزوی نوشته است ، ما در آن چیزها مجبوریم .

(10) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که در نطفه آدمی جسم و روح آدمی ، و استعداد و افعال آدمی نوشته است ، و آدمی در بودن جسم و روح خویش مجبور است ، و در بودن استعداد خود هم مجبور است ؛ امّا در کردن افعال خود مختار است ، از جهت آن که جسم و روح و استعداد آدمی در نطفه آدمی به طریق جزوی نوشته است ، و افعال آدمی به طریق کلی نوشته ، یعنی کمّیت و کیفیّت  روح و جسم و استعداد در نطفه نوشته است ، و جسم و روح و استعداد آدمی مقدّر است ، امّا کمیّت و کیفیّت افعال در نطفه ننوشته است ، و افعال آدمی مقدّر نیست .

(11) ای درویش ! اگر آدمی در افعال خود مجبور است ، چرا فاعل خیر مستحقّ مدح است ، و فاعل شرّ مستوجب ذمّ است ، و چرا عاقلان و دانایان امر معروف و نهی منکر کرده اند و می کنند ، و چرا نصیحت و مشورت را پسندیده داشته اند و می دارند ؟

(12) ای درویش ! غرض از این دراز کشیدن آن است ، که تا تو را به یقین معلوم شود که آدمی در استعداد خود مجبور است ، و در افعال خود مختار است . و هیچ شکّ نیست که این چنین است . چون دانستی که آدمیان در اقوال و افعال خود مختار اند ، هر چه می خواهند می گویند ، و هر چه می خواهند می کنند ، و هر چه می خواهند می خورند ، پس دعوت انبیا و تربیت اولیا به جای خود است ، و تدبیر عقلا و معالجت حکما هم به جای خود است ، و سعی و کوشش آدمی و پرهیز و احتیاط آدمی هم به جای خود است .

(13) ای درویش ! گفتن و کردن و خوردن آدمی هر سه برابر است . اگر مقدّر است ، هر سه مقدّر است ؛ و اگر مقدّر نیست ، هر سه مقدّر نیست ، اختیار به دست آدمی است . اگر خواهد ، راست گوید ، و اگر خواهد دروغ گوید ؛ اگر خواهد ، بسیار گوید ، و اگر خواهد اندک گوید ؛ اگر خواهد ، طاعت کند ، و اگر خواهد معصیت ، اگر خواهد ، بسیار کند ، و اگر خواهد ، اندک ، اگر خواهد ، حلال خورد ، و اگر خواهد ، حرام خورد ، اگر خواهد ، بسیار خورد ، و اگر خواهد ، اندک خورد ، ؛ یعنی قول و فعل آدمی مقدّر است ، امّا قول و فعل مطلق ، نه قول و فعل مقیّد به خلاف استعداد .

(14) ای درویش ! تقلید پدر و مادر حجابی عظیم است ، و هر کس که در پس این حجاب بماند ، هیچ چیز را چنان که آن چیز است ندانست و ندید . و معنی این حدیث که (( فرغ الربّ من الخلق و الرزق و الاجل )) راست است ، و رزق مقدّر است ، و اجل مقدّر است ، امّا رزق مطلق و اجل مطلق ، نه رزق مقیّد و اجل مقیّد . اگر رزق و اجل مقیّد نبودندی ، و تقدیر رزق و اجل نکرده بودندی ، رزق و اجل در عالم موجود نبودندی . و این چنین که در رزق و اجل دانستی ، در قول ، و فعل ، و علم ، و خُلق ، و طاعت ، و معصیت ، و مانند این هم چنین می دان . سخن دراز شد و از مقصود دور افتادم .

فصل چهارم : در بیان استعداد و سعی

(15) بدان که می گویند که ما را به یقین معلوم شد که آدمی در استعداد خود مجبور است و در افعال و اقوال خود مختار است ، امّا برین سخن یک سوال دیگر می کنند و می گویند که چون در نطفه آدمی نوشته است که این فرزند سعید است یا شقی است ، عالم است یا جاهل است ، توانگر است یا درویش است ، فراخ روزی است یا تنگ روزی است ، و مانند این ، می بایست که این ها وی را حاصل بودی ، و نیست ؛ یعنی هر چیز که در نطفه این فرزند نوشته است ، می بایست که بی سعی و کوشش این فرزند وی را حاصل بودی ، و نیست ، و چون به سعی و کوشش وی موقوف است ، تا آن چیز که در نطفه وی نوشته است به وی رسد ، چه فرق باشد میان وی و دیگر فرزندان که ننوشته است در نطفه ایشان ؟

(16) جواب . بدان که در نطفه آدمی علم و مال و جاه و رزق و مانند این ننوشته است ، یعنی در نطفه آدمی ننوشته است که این فرزند علم چند آموزد و چون آموزد ، و مال چند حاصل کند و چون حاصل کند ، و در جمله چیزها هم چنین می دان . در نطفه آدمی استعداد تحصیل علم و حکمت ، و استعداد تحصیل مال و جاه نوشته است . چون استعداد تحصیل علم و حکمت در نطفه این فرزند نوشته است ، علم و حکمت نصیب این فرزند است ، امّا موقوف است به سعی و کوشش این فرزند؛ و در جمله چیزها هم چنین می دان . و تفاوت میان این فرزند و دیگر فرزندان آن باشد که تحصیل علم و حکمت ، یا تحصیل مال و جاه برین فرزند آسان باشد ؛ به اندک سعی و کوشش که این فرزند کند به مقصود و مراد برسد ، از جهت آن که نصیب خود می طلبد ، یعنی چیزی می طلبد که وی را از برای آن چیز آفریده اند : (( کلّ میسّر لما خلق له )) به خلاف فرزندان دیگر که در نطفه ایشان این استعداد ننوشته است . تحصیل علم و حکمت یا تحصیل مال و جاه بر ایشان دشوار باشد ، و با آن که دشوار باشد ، بی فایده بود . از جهت آن که چیزی می طلبند که ایشان را از برای این چیز نیافریده اند .

(17) ای درویش ! طریق مستقیم در میان جبر و قدر است . چنین میدانم که تمام فهم نکردی . روشن تر ازین بگویم . بدان که آدمی دو چیز دارد که آن دو چیز او را به مقصود و مراد می رساند ، اوّل عقل ، دوّم عمل ؛ و آدمی در بودن عقل مجبور است ، و در کردن عمل مختار است . پس جبر و قدر دو بال آدمی اند . و اگر این دو بال نباشند ، یا یکی ازین دو بال نبود ، هرگز به مقصود و مراد نرسد . و عقل دو قسم است . یکی عقل غریزی است ، و آن استعداد است ، و یکی عقل مستفاد است ، و آن کمال عقل است . و عمل هم بر دو قسم است ، عمل قلب و عمل قالب .

(19) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که استعداد هر چیزی مناسب حال آن چیز باشد ؛ مثلا ؛ استعداد تحصیل علم و حکمت قوّت ادراک و قوّت حفظ است : هر چیز که بشنود ، دریابد ، و هر چیز که دریابد ، نگاه دارد . باز این استعداد در حقّ هر کس بر تفاوت باشد ؛ استعدادی باشد که به اندک سعی و کوشش علم و حکمت بسیار حاصل کند ، و استعدادی باشد که به سعی و کوشش بسیار علم و حکمت اندک حاصل شود . و این چنین که در علم و حکمت دانستی ، در همه چیزها هم چنین می دان . هر چیزی استعدادی دارد ، و در نطفه هر فرزند که استعداد چیزی نوشته اند ، آن چیز نصیب آن فرزند است ، و آن فرزند را از برای آن چیز آفریده اند ، و عمل آن چیز بر وی آسان کرده اند . این است بیان جبر و قدر .

(20) ماهیّت آدمی قابلیّت و استعداد دارد ، و آن قابلیّت و استعداد عامّ است ، و انسان کلّی استعداد بسیار کارها دارد . و چون ماهیّت به نطفه رسید ، در آن نطفه به واسطه ازمنه اربعه آن استعداد عامّ خاصّ گشت . و چون آن نطفه فرزند شد ، و از مادر بوجود آمد ، در آن فرزند به واسطه مادر و پدر و به واسطه هم صحبتان آن استعداد خاصّ خاصّ گشت .

فصل پنجم : در بیان نصیحت

(21) ای درویش ! عاقلان چون دانستند که حال چنین است که بیشتر کارهای ایشان را پیش از آمدن ایشان ساخته اند و پرداخته اند ، راضی و تسلیم شدند ، و به داده خدای تعالی قناعت کردند ، و از خود و دیگران آن چه ننهاده بودند ، طلب نکردند ، و در هر که استعداد کاری مشاهده کردند ، وی را بر آن کار داشتند ، تا مال ایشان و عمر وی ضایع نشود ، و سعی هر دو مشکور باشد .

(22) ای درویش ! اگر به آن چه داری راضی شوی ، و شکر آن چیز بگذاری ، و آن را به غنیمت داری ، همیشه مجموع دل و آسوده خاطر باشی . و اگر به آن چه داری ، راضی نشوی ، و طلب زیادت کنی ، همیشه پراکنده خاطر و در زحمت باشی ، از جهت آن که بایست نهایت ندارد . و آن عزیز از سر همین نظر فرموده است .

اگر کنی طلب نا نهاده رنجه شوی                و گر بداده قناعت کنی بیاسایی

(23) ای درویش ! به یقین بدان که فراغت و جمعیّت در ترک است ، هر کجا ترک بیشتر ، فراغت و جمعیّت بیشتر . و الحمد لله ربّ العالمین

رساله هفدهم : در بیان احادیث اوایل

رساله هفدهم : در بیان احادیث اوایل

(1) امّا بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در احادیث اوایل رساله یی جمع کنید ، و بیان کنید که مراد ازین احادیث یک جوهر است ، یا مراد از هر حدیثی جوهری جداگانه است . در حدیثی آمده است که (( اوّل ما خلق الله العقل )) ، و دیگر آمده است که (( اوّل ما خلق الله القلم )) ، و دیگر آمده است که (( اوّل ما خلق الله العرش )) ، و مانند این آمده است . و دیگر می باید که بیان کنید که ملک چیست ؟ و شیطان چیست ؟ درخواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و ذلل نگاه دارد (( انه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اوّل : در بیان عقل و قلم اوّل

(2) بدان که اوّل چیزی که خدای تعالی در عالم ملکوت بیافرید عقل اوّل بود که قلم خدای است ؛ و اوّل چیزی که خدای تعالی در عالم ملک بیافرید ، فلک اوّل بود که عرش خدای است . عقل اوّل ، که قلم خدای است ، دریا ی نور بود ، و فلک اوّل ، که عرش خدای است ، دریای ظلمت بود ؛ به این قلم خطاب آمد که برین عرش بنویس ! قلم گفت : (( خداوندا ! چه نویسم ؟ )) خطاب آمد که هر چه بود و هست و خواهد بود تا به قیامت بنویس ! قلم بنوشت . (( انّ الله تعالی خلق الخلق فی ظلمه ثمّ رشّ علیهم من نوره فمن اصاب من ذلک النور ، اهتدی و من ضلّ فغوی )) .

(3) ای درویش ! می دانی که رشّ نور چه بود و چون بود . نور سه حرف است ، (( نون )) است و (( واو )) است و (( را )) است . (( نون )) عبارت از نبی است ، و (( واو )) عبارت از ولی است ، و (( را )) عبارت از رشد است . رشّ نور عبارت از دادن رشد است ، و عبارت از فرستادن نبی و ولی است . هر که را رشد و عقل دادند ، و هر که را از بیرون نبی فرستادند نور عام یافت ، و هر که را با ولی آشنا کردند نور خاص یافت (( یکاد زیتها یضیء و لو لم تمسسه نا ر نور علی نور یهدی الله لنوره من یشاء و یضرب الله الامثال للناس و الله بکلّ شیء علیم )) . سخن دراز شد و از مقصود باز ماندیم .

(4) ای درویش ! خدای تعالی در عالم کبیر قلمی آفریده است ، و آن عقل اوّل است ، و در عالم صغیر قلمی هم آفریده است ، و آن عقل آدمی است .

(5) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که عقل آدمی در ظاهر دو قلم دارد ، و آن دو قلم یکی زبان است ، و یکی دیگر دست است . زبان آلت ظهور علم است ، و دست آلت ظهور عمل است ، و زبان و دست اگر چه قلم اند و همیشه در کتاب اند ، امّا قلم حقیقی عقل است ، از جهت آن که مظهر علم و قدرت آدمی عقل آدمی است ، و زبان و دست آدمی صورت عقل آدمی اند ، و علم و قدرت عقل آدمی جز به واسطه این دو قلم در عالم شهادت ظاهر نمی شوند . زبان سخن عقل به حاضران می رساند و کتاب سخن عقل به غایبان می برد . حکمت های فطرتی و نکته های معقول از زبان ظاهر می شود ، و حکمت های علمی و صنعت های محسوس از دست پیدا می آید .

(6) ای درویش ! عقل آفریده است از جهت آن که عقل گویا است ، و زبان هم گویا است ، عقل معلّم است ، و زبان هم معلّم است ؛ و عقل رسول خدای است ، و زبان رسول عقل است . اهل جبروت صورتی دارند ، و اهل ملکوت صورتی دارند ، و اهل ملک صورتی دارند ، امّا صورت هر چیزی مناسب حال آن چیز باشد . اهل ملک صورت حسّی دارند ، و اهل ملکوت صورت عقلی دارند ، و اهل جبروت صورت حقیقی دارند . خدای تعالی ملک را بر صورت ملکوت آفریده است و مظهر ملکوت گردانیده ، و ملکوت را بر صورت جبروت آفریده است ، و مظهر صفات جبروت گردانیده . و از اینجا است که اهل جبروت بر ملکوت عاشق اند ، و اهل ملکوت بر ملک هم عاشق اند ، از جهت آن که اهل جبروت در ملکوت جمال خود را می بینند ، و صفات خود را مشاهده می کنند . و از اینجا گفته اند که وجود مملو از عشق است ، و بر خود عاشق است . جمله در حرکات اند ، و حرکت شوقی دارند ، خود را می طلبند . هر چند می خواهم که سخن دراز نشود بی اختیار من دراز می شود .

(7) ای درویش ! چون در عالم صغیر این معلوم کردی ، در عالم کبیر نیز هم چنین می دان . بدان که عقل اوّل در عالم سفلی هم دو قلم دارد . و آن قلم یکی نبی و یکی دیگر سلطان است . نبی مظهر علم است و سلطان مظهر قدرت است . و نبی و سلطان اگر چه مظهر علم و قدرت اند ، و علم و قدرت همیشه از ایشان روانه است . امّا قلم حقیقی عقل اوّل است ، و نبی و سلطان صورت عقل اوّل اند ، از جهت آن که مظهر علم و قدرت خدای عقل اوّل است ، و علم و قدرت عقل اوّل درین عالم جز به واسطه این دو قلم ظاهر نمی شود . و شاید که یک کس هم مظهر علم و قدرت بود ، و هم نبی و سلطان باشد . و ازین جهت فرمود (( انّ الله تعالی خلق آدم علی صوره الرحمن )) .   

(8) ای درویش ! آدم نبی است ، صورت عقل اوّل است ، و عقل اوّل در آدم جمال خود را می بیند و صفات و اسامی خود را مشاهده می کند . خدای تعالی آدم را بر صورت عقل اوّل آفریده است .

(9) ای درویش ! اگر چه عقل اوّل در عالم ظاهر چهار قلم دارد ، و عقل آدمی در عالم ظاهر هم چهار قلم دارد ، امّا اگر هر هشت را بیان می کردم . دراز می شد . چون سر رشته به دست زیرکان دادم ، زیرکان به فکر خود بیرون می کنند . و اگر کسی زیادت از هشت گوید ، هم راست باشد ، از جهت آن که عالم ملک آلت و دست افراز عالم ملکوت است ، هر فردی از افراد ملک آلت ظهور صفت ملکوت است (( ن و القلم و ما یسطرون )) ؛ (( ن )) عبارت از عالم جبروت است و (( قلم )) عبارت از ملکوت است ، (( و ما یسطرون )) عبارت از ملک است که صورت قلم اند .

(10) ای درویش ! اگر جبروت را دوات گویند ، و ملکوت را قلم گویند ، و ملک را لوح گویند ، راست بود ، و اگر جبروت را دوات گویند و ملکوت را قلم گویند و ملک را صورت قلم و آلت و دست افراز قلم گویند ، هم راست باشد .

(11) ای درویش ! اگر ملک صورت قلم و آلت و دست افراز قلم است ف پس به قلم خطاب آمد که بنویس ! معنی آن باشد که از مراتب پیدا کن و از ملک مظهر صفات خود و آلت و دست افراز خود ظاهر گردان ، قلم این ها بنوشت . و معنی (( جفّ القلم )) آن باشد که قلم مراتب خود و آلت و دست افراز خود تمام پیدا کرد ، و مفردات تمام پیدا شدند . اکنون مفردات هر چه کنند ، با خود آورده اند .

فصل دوّم : در بیان آن که عقل مظهر صفات و افعال خدای است

(12) بدان که در اوّل این رساله گفته شد که اوّل چیزی که خدای تعالی در عالم ملکوت بیافرید جوهری بود ، و نام آن جوهر عقل اوّل است که قلم خداست ، و اوّل چیزی که خدای تعالی در عالم ملک بیافرید ، جوهری بود ، و نام آن جوهر فلک اوّل است که عرش خداست ، و این عقل اوّل بر عرش خدا مستوی است ، و این عقل اوّل مظهر صفات و اسامی خدای است ، و صفات و اسامی و افعال خدای از عقل اوّل ظاهر می شوند .

(13) ای درویش ! حیات و علم و ارادت و قدرت و سمع . بصر و کلام و صفات عقل اوّل اند ، و ایجاد و احیا و تعلیم افعال عقل اوّل اند . عظمت و بزرگواری عقل اوّل را جز خدای کسی دیگر نمی داند . بسیار کس از مشایخ کبار به این عقل اوّل رسیده اند ، و به این عقل اوّل باز – مانده اند ، از جهت آن که صفات و افعال عقل اوّل را دیده اند ، و بالای حکم او حکمی دیگر ندیده اند ، و بالای امر او امری نیافته اند ؛ (( انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون )) . گمان برده اند که مگر خدای اوست . و مدتی او را پرستیدند ، تا عنایت حق تعالی در رسیده است و بالای حکم او حکمی دیده اند ، و بالای امر او امری یافته (( و ما امرنا الاّ واحده کلمح بالبصر )) . آنگاه بر ایشان روشن شده است که او خلیفه خداست ، نه خداست ، و او مظهر صفات و افعال خدای است .

(14) ای درویش ! در قرآن و احادیث ذکر این عقل اوّل بسیار است .

فصل سوّم : در بیان اسامی مختلفه عقل اوّل

(15) بدان که این عقل اوّل را به اضافات و اعتبارات با اسامی مختلفه ذکر کرده اند .

(16) ای درویش ! اگر یک چیز را به صد اعتبار نام بخوانند ، در حقیقت آن یک چیز به این صد نام هیچ کثرت پیدا نیاید . مثلا اگر یک آدمی را به اعتبارات مختلفه به اسامی مختلفه ذکر کنند ، هم چون حدّاد و نجّار و خبّاز و خیّاط و مانند این راست باشد ، و آن آدمی هم حدّاد و هم نجّار و هم خبّاز و هم خیّاط بود ، و به این اسامی مختلفه در حقیقت آن یک آدمی در هیچ کثرت پیدا نیاید .

(17) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که انبیا جوهری دیده اند ، زنده بود و دیگری را زنده می گردانید ، نامش روح کردند . از جهت آن که روح حیّ و محی است . و چون همین جوهر را دیدند که دانا بود ، و دیگری را دانا می گردانید ، نامش عقل کردند از جهت آن که عقل عالم و معلم همه است . و چون همین جوهر را دیدند که پیدا بود و دیگری را پیدا می گردانید ، نامش نور کردند ، از جهت آن که ظاهر و مظهر است .

(18) ای درویش ! اگر تعریف هر یکی می کنم ، دراز می شود . و چون همین جوهر را دیدند که نقّاش علوم بود بر دل ها ، نامش قلم کردند . و چون همین جوهر را دیدند که هر چه بود و هست و خواهد بود ، جمله در وی نوشته بود ، نامش لوح محفوظ کردند و اگر همین جوهر را بیت الله و بیت العتیق و بیت المعمور و بیت اوّل و مسجد اقصی و آدم و رسول خدای و ملک مقرّب و عرش عظیم گویند ، هم راست باشد . این جمله اسامی عقل اوّل است .

فصل چهارم : در بیان ملک و شیطان

(19) بدان که بعضی می گویند که ملک کاشف است و شیطان ساتر است . و بعضی می گویند که ملک سبب است ، و شیطان هم سبب است ، سبب کشف ملک است ، و سبب ستر شیطان است ، سبب خیر ملک است ، و سبب شرّ شیطان است ، سبب رحمت ملک است ، و سبب عذاب شیطان است . هر که تو را به کارهای نیک دعوت می کند ، و از کارهای بد باز می دارد ملک تو است ، و هر که تو را به کارهای بد دعوت می کند و از کارهای نیک باز می دارد ، شیطان تو است .

(20) ای درویش ! در ولایت خود بودم در شهر نسف . شبی پیغمبر را به خواب دیدم . فرمود که یا عزیز ! دیو اعوذ خوان و شیطان لا حول خوان را می دانی ؟ گفتم : (( نی ، یا رسول الله )) فرمود که فلانی دیو اعوذ خوان است ، و فلانی شیطان لا حول خوان است ، از ایشان بر حذر باش . هر دو را می شناختم و با ایشان صحبت می داشتم ، ترک صحبت ایشان کردم .

فصل پنجم : در بیان ملائکه

(21) بدان که به نزدیک این ضعیف آن است که کارکنان عالم علوی و کارکنان عالم سفلی جمله ملائکه اند . علم هر یک معلوم است ، و عمل هر یک معلوم است ، و مقام هر یک معلوم است (( و ما منّا الا له مقام معلوم )) . علم ایشان زیادت نشود و عمل ایشان دیگرگون نگردد . هر یک به عمل خود مشغول اند ، و آن علم و عمل را از کسی نیاموخته اند ، علم و عمل ایشان ذاتی ایشان است ، و با ذات ایشان همراه است . نتوانند که به آن عمل نکنند ، و نتوانند که بر خلاف آن عمل دیگری کنند (( لا یعصون الله ما امرهم و یفعلون ما یومرون )) .  

(22) ای درویش ! عقل اوّل تنها یک صفّ است ، و ملائکه عالم علوی و عالم سفلی جمله یک صفّ اند و از جهت آن که جمله مراتب وی اند و مبداء وی جمله وی است ، و بازگشت کاملان به وی خواهد بود . بهشت اهل کمال : (( یوم یقوم الرّوح و الملائکه صفّا لا یتکلّمون الا من اذن له الرّحمن و قال صوابّا ذلک الیوم الحّق فمن شاء اتّخذ الی ربّه مآبا )) ، (( ما لا یتکلّمون )) یعنی جمله افراد موجودات سخن نمی توانند گفت الا آدمی . (( ذلک الیوم الحّق )) : یوم عبارت از مرتبه است ، یعنی این مرتبه انسانی حقّ است ، از جهت آن که تا به این مرتبه انسانی نمی رسند ، استعداد آن ندارند که باز گردند . و مبدا و معاد خود را بدانند ، و پروردگار خود را بشناسند ؛ اکنون درین مرتبه هر که خواهد ، باز گردد : (( فمن شاء اتخّذ الی ربّه مآبا )) . 

فصل ششم : در بیان نصیحت

(23) بدان که آدمیان ، چون بی اختیار خود با این عالم آمدند ، از صد هزار کس که بیامدند ، و برفتند ، یکی چنان بود که خود را به حقیقت دانست ، و این عالم را چنان که این عالم است بشناخت ، و بدانست که از کجا می آید و به کجا می رود ، یعنی مبدا و معاد خود را به علم الیقین و عین الیقین بشناخت و بدید . باقی جمله نابینا آمدند و نابینا رفتند : (( من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخره اعمی و اضلّ سبیلا )) . هر یک در مرتبه یی از مراتب حیوانی فرو رفتند و به مرتبه انسانی نرسیدند ، از جهت آن که درین عالم به شهوت بطن و به شهوت فرج و دوستی فرزند مشغول بودند ، و از اوّل عمر تا به آخر عمر سعی و کوشش ایشان ، و جنگ و صلح ایشان از بهر این بود ، و به غیر ازین سه چیز چیزی ندانستند و ندیدند : (( و لقد ذرانا لجهنم کثیرا من الجّن و الانس لهم قلوب لایفهمون بها و لهم اعین لا یبصرون بها و لهم ءاذان لا یسمعون بها اولئک کالانعام بلهم اضلّ اولئک هم الغافلون )) . و بعضی کسان ازین سه بت خلاص یافتند و به سه بت دیگر ، عظیم تر از این گرفتار شدند ، و ازین سه حجاب بگذشتند و به سه حجاب دیگر ، قوی تر ازین فرو ماندند ، و آن دوستی آرایش ظاهر ، و دوستی مال و دوستی جاه است . و این سه بتان عظیم تر اند و این سه حجاب قوی تر است .

(24) ای درویش ! دنیا همین بیش نیست ، و این هر شش شاخ های دنیا اند . و این سه شاخ آخرین چون قوی شوند و غالب گردند ، آن سه شاخ اوّل ضعیف شوند و مغلوب گردند . و اهل دنیا هر یک در زیر سایه یکی ازین شاخ ها نشسته اند ، یا در زیر جمله نشسته اند ، و پناه به سایه این شاخ ها برده اند ، از جهت آن که تا راحتی و لذّتی به نفس ایشان برسد ، و مراد نفس ایشان حاصل گردد . نمی دانند که در زیر هر مرادی ده نامرادی تعبیه است ، بلکه صد ، بلکه هزار . و کسی از بهر یک خوشی تحمّل هزار ناخوشی چون کند ؟ دانا هرگز این تحمّل نکند ، ترک آن یک خوشی کند ، امّا نادان ترک آن یکی خوشی نکند ، از سبب غفلت ، یعنی نادان طلب آن یک خوشی کند و غافل باشد از آن که این یک خوشی را چندین ناخوشی از غفلت است : (( اولئک کالانعام بلهم اضلّ اولئک هم الغافلون )) .

(25) ای درویش ! این شاخ های دنیا که گفته شد خود سایه است ، نه آن که این شاخ ها سایه یی دارد ، از جهت آن که دنیا خود سایه است و وجود ظلّی دارد ، می نماید امّا حقیقتی ندارد . و ازین سایه راحتی به کسی نرسد ، بلکه ازین سایه رنج و زحمت زیادت شود ، از جهت آن که این سایه خنکی ندارد و دفع گرما نمی کند ، بلکه حرارت و آتش می انگیزد . (( انطلقوا الی ظلّ ذی ثلاث شعب لا ظلیل و لا یغنی من الّلّهب انها ترمی بشرر کالقصر کانّه جماله صفر )) . سخن دراز شد و از مقصود باز افتادم .

(26) ای درویش ! به حقیقت حجاب هفت آمد ، یکی دوستی نفس و دوستی این شش چیز دیگر از برای نفس . این هفت چیز هر یک دوزخی اند ، دوزخ های بی پایان . و هر یکی نهنگی اند ، نهنگان گرسنه . هر زمانی چندین هزار کس فرو می برد ، و هم چنان گرسنه اند . جمله اوصاف ذمیمه و اخلاق ناپسندیده در آدمی به واسطه این هفت چیز باز پیدا می آیند . و این چندین هزار بلا و فتنه و رنج و عذاب که با آدمی رسد ، در دنیا و آخرت به واسطه این هفت چیز می رسد و آدمی ازین همه غافل و به غفلت روزگار می گذارد : (( اولئک کالانعام بلهم اضلّ و اولئک هم الغافلون )) . چون از خواب غفلت بیدار شود ، و از مستی شهوت هشیار گردد ، و به مرتبه انسانی به کمال عقل رسد ، و این عالم را چنان که این عالم است بداند و ببیند ، البته ازین عالم سیر شود و نفرت گیرد . و علامت آین آن باشد که درین عالم چنان باشد که مرغ در قفس ، یا کسی که در زندان بود . و علامت آن این باشد که در وقتی که ازین عالم خواهد که بیرون رود ، سخن او این باشد که (( فزت و ربّ الکعبه )).

(27) ای درویش ! بسیار کس از بزرگان چون این بلاها و فتنه ها درین عالم دیده اند ، و این چند رنج و عذاب گوناگون در دنیا و آخرت مشاهده کرده اند ، گفته اند که کاشکی از مادر نیامده بودمی و کاشکی که خاک بودمی ، که از خاک فروتر و مرتبه دیگر نیست ، و گرنه آن مرتبه تمنّا کردندی . و الحمد الله ربّ العالمین .               

رساله هجدهم : در بیان وحی و الهام و خواب دیدن

رساله هجدهم : در بیان وحی و الهام و خواب دیدن

(1) امّا بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در وحی و الهام و خواب دیدن رساله ئی جمع کنید . در خواست ایشان را اجابت کردم و از خدای تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد : (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اوّل : در بیان روح انسانی

(2) بدان که هر وقت که آدمی اندرون خود را پاک کند ، و آیینه دل را صافی گرداند ، به ملائکه سماوی نزدیک گردد ، از جهت آن که ملائکه سماوی جمله پاک و صافی اند و علم و طهارت دارند .

(3) ای درویش ! روح انسانی از جنس ملائکه سماوی است ، و جوهری پاک و صافی است ، امّا به واسطه بدن آلوده گشته است ، و تیره شده است . چون ترک لذاّت و شهوات بدنی کند ، و علم و طهارت حاصل کند ، و بیرون و اندرون خود را پاک گرداند ، و آیینه دل را صافی کند ، باز پاک و صافی شود . چون پاک و صافی گشت ، روح او را با ملائکه سماوی نسبت پیدا آید . چون مناسبت پیدا آمد ، هم چون دو آیینه صافی باشند که در مقابله یکدیگر بدارند . هر چه در آن باشد ، درین پیدا آید ، و هر چه درین بود ، در آن ظاهر شود . و این ملاقات در بیداری باشد و در خواب هم بود ، در خواب بسیار کس را باشد ، امّا در بیداری اندک بود . و این ملاقات در بیداری سبب وجد و وارد و الهام و خاطر ملکی بود ، و در خواب سبب خواب راست باشد .

فصل دوّم : در بیان ملائکه سماوی

(4) بدان که ملائکه سماوی جمله پاک و صافی اند ، و جمله علم و طهارت دارند ، و ملائکه هر آسمانی که بالاتر است ، پاک و صافی تر است ، و علم و طهارت وی بیشتر است . پس آدمی به ریاضات و مجاهدات هر چند پاک تر و صافی تر می شود و علم و طهارت بیشتر حاصل می کند ، مناسبت او با ملائکه بالاتر حاصل می شود تا به جایی برسد که در پاکی و صفا و در علم و طهارت از جمله ملائکه بگذرد و به عقل اوّل رسد بعضی می گویند که از عقل اوّل در نتواند گذشت ، و از عقل اوّل فیض قبول کند ، و عقل اوّل واسطه باشد میان وی و خدا ، از جهت آن که عقل اوّل ملک مقرّب است ، بغایت بزرگوار و داناست ، و داناتر از وی و مقرّب تر از وی چیزی دیگر نیست . و بعضی می گویند که از عقل اوّل هم بگذرد ، و با خدای بی واسطه ملک بگوید و بشنود . این نهایت مقامات آدمی است ؛ و علامت این آن باشد که هیچ چیز از ملک و ملکوت ، و جبروت و مبدا اول بر وی پوشیده نماند ، تمامت اشیا و تمامت حکمت و طبیعت و خاصیّت و حقیقت اشیا را کماهی بداند و ببیند ، و آن چنان که دیگران در خواب ارواح انبیا و اولیا و ملائکه را ببیند ، و با ایشان سخن گوید ، و از ایشان مدد و یاری خواهد . این است معنی کشف و وحی و الهام ، و این چنین کس را انسان کامل گویند ، و هر که به این مقام رسید ، اهل عالم را از وی مدد و یاری بسیار باشد ، از جهت آن که آن چنان که عقول و نفوس عالم علوی موثر اند درین عالم سفلی ، وی هم موثر باشد . درین عالم سفلی هر که از وی مدد خواهد ، مدد دهد ، و همّت وی را اثرها باشد هم در کار دنیا و هم در کار آخرت . و اگر بعد از وفات وی بر سر قبر وی به زیارت روند ، و مدد خواهند ، هم مددها یابند . و صورت زیارت کردن و دعا کردن آن چنان است که بر سر تربت چنین کس رود ، و دور بایستد ، و متوجه آن تربت شود . و آن ساعت از هر چیزها باز آید و آیینه دل را پاک و صافی گرداند تا روح زائر با روح مزور به واسطه قبر ملاقاتی افتد . آن گاه اگر مطلوب زائر علم و معرفت باشد ، در همان ساعت آن مسئله که وی درخواست می کند ، بر دل وی پیدا آید . اگر استعداد دریافت آن دارد ، و اگر مطلوب زائر مدد و یاری باشد ، در کارهای دیگر بعد از زیارت اجابت دعا ظاهر شود و مهمات وی کفایت گردد از جهت آن که روح آن مزور قربتی دارد نزد خدا ، از خدا درخواست کند تا مهمات را کفایت گرداند . و اگر روح مزور قربت ندارد نزد خدا و قربت دارد نزد مقرّبان خدا ، وی از ایشان درخواست کند تا خدا مهمات وی را کفایت گرداند .

فصل سوّم : در بیان دل انسان کامل

(5) بدان که هر بلایی یا عطایی که از عالم غیب روانه شود ، تا به این عالم شهادت آید ، پیش از آن که به این عالم شهادت آید ، پیش از آن که به این عالم شهادت رسد ، بر دل وی پیدا آید و وی را از آن حال معلوم شود . آن چنان که دیگران در خواب بینند ، وی در بیداری ببیند ، و آن چنان که کرّوبیان و روحانیان فیض قبول کنند و عکس بستانند . اوّل کرّوبیان و روحانیان از آن عطا یا از آن بلا با خبر شوند ، آن گاه از ایشان عکس آن بر دل های سالکان پیدا آید ؛ و بعضی از سالکان چنان باشند که بی واسطه کرّوبیان و روحانیان از آن عطا و یا از آن بلا با خبر شوند آن چنان که کرّوبیان و روحانیان دریابند و با خبر شوند . ((  قلب المومن عرش الله اکبر )) .

(6) ای درویش ! چندین گاه است که می شنوی که در دریای محیط آیینه گیتی نمای نهاده اند ، تا هر چیز که در آن دریا روانه شود ، پس از آن به ایشان رسد ، عکس آن چیز در آیینه گیتی نمای پیدا آید ، و نمی دانی که آن آیینه چیست ؟ و آن دریا کدام است ؟ . آن دریا عالم غیب غیب است ، و آن آیینه دل انسان کامل است . هر چیز که از دریای عالم غیب غیب روانه می شود تا به ساحل وجود رسد ، عکس آن بر دل انسان کامل پیدا می آید ، و انسان کامل را از آن حال خبر می شود . هر که به نزدیک انسان کامل در آید ، هر چیز که در دل آن کس باشد ، عکس آن در دل انسان کامل پیدا آید .

(7) به غیر سالکان قومی دیگر هستند که دل های ایشان در اصل ساده و بی نقش افتاده است ، چیزها بر دل های ایشان هم پیدا آید ، و از احوال آینده خبر دهند ، و از اندرون مردم و از احوال مردم خبر دهند و بر دل های حیوانات هم پیدا آید ، که دل های ایشان هم ساده و بی نقش است و آن حیوانات خبر مردم دهند . بعضی مردم فهم کنند ، و بعضی فهم نکنند .

(8) ای درویش ! این ظهور عکس به کفر و اسلام تعلق ندارد ، ظهور عکس به دل ساده و بی نقش تعلّق دارد . و این ظهور عکس در کامل و ناقص پیدا آید و در صالح و فاسق ظاهر شود . و اگر در صالح پیدا آید صلاحیّت وی زیادت شود و بسیار کس به واسطه او سود کنند و اگر در فاسق پیدا آید ، فسق وی زیادت شود و بسیار کس به واسطه وی زیان کار شوند سخن دراز شد و از مقصود دور افتادم .

فصل چهارم : در بیان سخن اهل شریعت

(9) بدان که اهل شریعت می گویند که ملائکه سماوی وقت ها مصوّر شوند ، و با بعضی از آدمیان سخن گویند و می گویند که ما ملک و رسول خداییم و به کاری آمده ایم ، چنان که در قرآن از قصّه مریم و از قصّه ابراهیم خبر می دهد ، و در قرآن و احادیث ذکر این معنی بسیار است . و وقت باشد که این صورت بر آدمی ظاهر نشود ، اما به آدمی سخن گوید و کاری فرماید ، و از حالی خبر دهد . و آن آواز را آواز هاتف گویند .

(10) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که هر وقت که ملائکه سماوی سخن به دل آدمیان القا کنند ، آن القا اگر در بیداری باشد ، نامش الهام است و اگر در خواب باشد ، نامش خواب راست است . و هر وقت که ملائکه مصوّر شوند و بر انبیا ظاهر گردند و سخن خدای به انبیا رسانند ، نامش وحی است . این بود سخن اهل شریعت در بیان وحی و الهام و خواب راست و در بیان مصوّر شدن ملائکه .

فصل پنجم : در بیان سخن اهل حکمت

(11) بدان که اهل حکمت می گویند که این صورت ها که گفته شد بر کسی ظاهر شوند که آن کس را قوّت خیالی غالب باشد . و این هر کسی نباشد ، بعضی کسان را باشد ، و از جهت آن که آدمی سه قوّت دارد ، یک قوّت ادراک ، و یکی قوّت عملی ، و یکی قوّت خیالی . بعضی کسان را این هر سه قوّت قوی افتاده باشد ، و بعضی کسان را این هر سه قوّت ضعیف افتاده باشد ، و بعضی کسان را متفاوت بود ، یعنی این سه قوّت بعضی قوی و بعضی ضعیف باشد . غرض ما ازین سخن آن است که هر که را قوّت خیال قوی افتاده باشد ، این صورت ها بسیار بیند ، و مصوّر این صورت ها اندرون همین بیننده است . چنان که در خواب صورت پیدا می کند ، در بیداری هم پیدا می تواند کرد . در خواب همه کس را باشد ، اما در بیداری اندک بود . وقت باشد که کس در خواب تشنه باشد ، صورتی پیدا آید و قدح آب بر دست گرفته باشد ، و به وی دهد تا باز خورد ، و از خوردن آن آب لذتی هر چه تمام تر به وی رسد و تشنگی وی ساکن شود . و چون بیدار شود از آن لذّت چیزی باقی باشد . و هیچ شک نیست که آن صورت و آن آب همه خیال است ، و مصوّر این صورت و این آب اندرون همین بیننده است . در بیداری نیز وقت باشد که کسی در بیابانی تشنه باشد ، و تشنگی به کمال رسد ، و آب نباشد ؛ صورتی پیدا آید و قدح بر دست گرفته باشد و به وی دهد تا باز خورد ، و از خوردن آن آب لذّتی هر چه تمام تر به وی رسد ، و تشنگی وی ساکن شود . و در گرسنگی نیز هم چنین می دان . صورتی پیدا آید و نان گرم به وی دهد ، و از خوردن آن لذّتی هر چه تمام تر به وی رسد ، و گرسنگی ساکن شود ، و مانند این قوت خیال و وهم صورت ها انگیزاند در اندرون و بیرون . به وهم مردم تشنه شوند ، و به وهم هم سیراب شوند ، بلکه به وهم مردم بیمار شوند و به وهم بمیرند . وهم اثرهای قوی دارد در آدمی .

(12) ای درویش ! وهم در مقابله عقل است و در اغلب اوقات وهم غالب می آید بر عقل . سخن دراز شد و از مقصود دور افتادم . غرض ازین سخنان آن بود که حکما می گویند که این صورت ها نه ملائکه اند ، از جهت آن که ملائکه سماوی همیشه در مقام خود باشند ، و به کار خود مشغول بوند و به غیر کار خود کاری دیگر نتوانند کرد ، اما ملائکه سماوی جمله پاک و صافی اند و جمله علم و طهارت دارند . هر که به ریاضات و مجاهدات خود را پاک و صافی گرداند ، و علم و طهارت حاصل کند ، او را با ملائکه سماوی مناسبت پیدا آید . و چون مناسبت پیدا آید ، هم چون دو آیینه صافی باشند که در مقابله یکدیگر بدارند ، چنان که یک نوبت گفته شد . و این ملاقات در بیداری سبب الهام است ، و در خواب سبب خواب راست است . این است سخن حکما در معنی مصوّر شدن ملائکه ، و این است معنی دین خضر و الیاس و این است معنی دین مردان غیب . و این است معنی صورت ها که سالکان در خلوت خانه می بینند ، هم چون شیخ الغیب و صورت های دیگر که به غیر صورت آدمی باشند ، و صورت های نورانی هم چون شعله نور آفتاب و ماه و ستاره .

فصل ششم : در بیان دانستن غیب

(13) بدان که اگر کسی سوال کند که چون ملائکه غیب نمی دانند ، از چه می دانند که فردا چه باشد و سال آینده چه خواهد بود ؟

(14) جواب . بدان که ملائکه در عالم غیب اند ، خود عالم غیب اند . و در عالم غیب دی و امروز و فردا نیست ، پار و امسال و سال آینده نیست . صد هزار سال گذشته و صد هزار سال نیامده بی تفاوت حاضر اند ، از جهت آن که عالم غیب عالم اضداد نیست ، عالم شهادت عالم اضداد است .

(15) ای درویش ! زمان و بعد زمان پیش ماست که فرزند افلاک و انجم ایم و در عالم شهادت ایم . در عالم غیب زمان و بعد زمان نیست ، هر چه بود و هست و خواهد بود حاضر اند . پس ملائکه غیب نمی دانند ، آن چه حاضر است می دانند .

(16) چون این مقدّمات معلوم کردی اکنون بدان که آن چه معین شد که از عالم غیب به این عالم شهادت آید ، ملائکه دانستند . و چون ملائکه دانستند ، عکس آن در آیینه دل ما پیدا آمد و ما هم دانستیم . و آن خبر شاید که بعد از یک روز ، و شاید که بعد از یک سال ، و شاید که بعد از دو سال ، و شاید بعد از صد سال ، و شاید بعد از هزار سال دیگر از عالم غیب به این عالم شهادت آید .

(17) ای درویش ! این سخن تفصیلی دارد ، اگر به شرح می نویسم ، دراز می شود . اما چون سر رشته به دست زیرکان دادم ، باقی به فکر خود بیرون آرند .

فصل هفتم : در بیان خواب و بیداری و در بیان خواب دیدن

(18) بدان که آدمی را حالتی هست و آن حالت را بیداری می گویند ، و حالتی دیگر هست و آن را خواب می خوانند ، و خواب و بیداری عبارت از آن است که روح آدمی از راه حواس بیرون آید تا کارهای بیرونی ساز دهد . و چون کارهای بیرونی ساز داد ، باز به اندرون می رود تا کارهای اندرونی ساز دهد . چون بیرون می آید و حواس در کار می آید ، این حالت را در بیداری می گویند ؛ و چون به اندرون می رود ، و حواس از کارها معزول می شوند ، این حالت را خواب می خوانند . و اندرون رفتن روح را سبب ها بسیار است ، اما مراد ما درین موضع بیان خواب است .

(19) چون معنی خواب و بیداری دانستی ، اکنون بدان که سبب خواب دیدن دو چیز است ، یکی از حواس اندرونی است ، و یکی از ملائکه سماوی است ، آن که از حواس اندرونی است ، از خیال و حافظه است ، خیال خزینه دار حس مشترک است و حافظه خزینه دار وهم است . هر دو خزینه دار اند و به روزگار دراز از ایشان چیزها یاد گرفته اند صوری و معنوی و در خزینه نهاده اند ، تا به وقت آن که طلب کنند بر ایشان عرض کنند .

(20) ای درویش ! چیزها یاد گرفتن و حفظ کردن عبارت ازین است که خزینه داران چیزها به وقت طلب بر ایشان عرض کنند . اگر زود عرض کنند ، گویند که زود یاد آمد ؛ و اگر دیر عرض کنند ، گویند که دیر یاد آمد . و اگر اصلا خود عرض نکنند ، نسیان عبارت ازین است . و سبب دیر عرض کردن ، و سبب اصلا خود عرض ناکردن آن باشد که خللی در خزینه داران آمده باشد .

(21) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ! وقت باشد که خزینه داران به وقت آن که از ایشان چیزی طلب کنند ، آن چیز را عرض کنند ؛ و وقت باشد که بی آن که از ایشان چیزی طلب کنند ایشان خود عرض کنند . اگر در بیداری عرض کنند ، مردم گویند که فلان چیز یا فلان کس در خاطر ما آمد و با یاد ما آمد .

(22) ای درویش ! احوال گذشته هم چون صورت های خوب که وقتی دیده باشند ، یا طعام های صالح که وقتی خورده بوند ، یا جمعیّت و صحبت ها که وقتی با یاران بوده باشد در خاطر کسی آمد ، جمله ازین قبیل است . این فکری باشد بی فایده و اندیشه ئی بود بی معنی . صوفیان گویند که نفی خواطر یکی از شرایط تصوّف است ، و علما گویند که خیالات فاسد را ترک باید کرد . و اگر در آینده هم ازین نوع اندیشه ها در خاطر آید ، هم بی معنی بود . گذشته و آینده را نفی باید کرد . این احوال بیداری بود ، و اگر در خواب عرض کنند ، آن خفته در خواب چیزها بیند ، و این خواب دیدن را اعتباری نباشد ، و این خواب را تعبیر نبود ، آن چنان که در بیداری عرض می کنند ، و آن عرض بی فایده و بی معنی است ، در خواب هم بی فایده و بی معنی است .

(23) و قسمی دیگر است که نه ازین قبیل است ، اما از حواس اندرونی است . و آن خواب دیدن را اعتبار است ، و آن خواب را تعبیر است .

(24) ای درویش ! اگر در بدن آدمی یکی ازین اخلاط اربعه غالب شود ، مثلا اگر صفرا غالب شود ، قوّت خیال چیزها زرد مصوّر کند و در خواب عرض کند ، هم چون گل زرد ، و انجیر زرد ، و جامه زرد ، و موضع پر آتش که شعله می زند ، و مانند این . تعبیر این آن باشد که خلط صفرا بر این بیننده غلبه کرده باشد . مصلحت آن باشد که دفع صفرا بکند ؛ و اگر نه ، بیماری صفراوی پیدا آید . اگر در بدن صفرا اندک باشد ، گل زرد بیند ؛ و اگر قوی تر ازین باشد ، انجیر زرد بیند ؛ و اگر قوی تر ازین باشد ، جامه زرد بیند ، و اگر قوی تر ازین باشد ، موضعی پر آتش بیند که شعله می زند . اگر گل زرد بیند ، بیمار نشود ، از جهت آن که صفرا اندک بود ، به اندک تسکینی که بکند ، ساکن شود . و اگر انجیر زرد بیند که می خورد ، اگر دفع صفرا نکند ، بیمار شود و تب صفرایی پیدا آید ؛ و اگر یکی خورده باشد ، یک تب بیاید ؛ و اگر دو خورده باشد ، دو تب بیاید ؛ هم چنین به عدد آن که خورد تب بیاید . و اگر جامه زرد بیند که پوشیده است ، دفع صفرا نکند ، یرقان پیدا آید . و اگر موضعی پر آتش بیند که شعله می زند جگر آن کس بغایت گرم باشد ، و خوف آن باشد که از غایت گرمی بسوزد . و بیشتر آن باشد که این چنین کس نزید و هلاک شود ، و این چنین که در خلط صفرا دانستی ، در آن اخلاط دیگر هم چنین می دان . اگر خون غالب شود ، قوّت خیال چیزهای سرخ مصوّر می کند و در خواب عرض کند ؛ و اگر بلغم غالب شود ، قوّت خیال چیزهای سپید و آب های روان مصوّر کند و در خواب عرض کند ؛ و اگر سودا غالب شود ، قوّت خیال چیزهای سیاه و جاهای تاریک مصوّر کند و در خواب عرض کند . این هر دو قسم که گفته شد ، از حواس اندرونی اند ؛ و آن قسم اوّل را اعتبار و تعبیر نیست ، و این قسم دوّم را اعتبار و تعبیر هست .

(25) و آن قسم دیگر که از ملائکه سماوی است ؛ چون به واسطه خواب حواس معزول می شود و اندرون جمع می شود ، و آیینه دل صافی می گردد ، در آن ساعت دل را با ملائکه سماوی مناسبت پیدا آید و هم چون دو آیینه صافی باشند که در مقابله یکدیگر بدارند . چیزی از آن چه معلوم ملائکه باشد ، عکس آن در دل خواب بیننده پیدا آید ، چنان که چند نوبت گفته شد . این خواب دیدن را اعتبار هست ، و این خواب را تعبیر هست ، و خواب راست عبارت ازین است . و این خواب است که یک جزو است از چهل و شش جزو نبوّت .

فصل هشتم : در بیان نصیحت

(26) ای درویش ! به هر طریقی که تو زندگانی کنی ، خواهد گذشت ، اگر به طریق صلاحیّت و کم آزاری گذرد ، بهتر باشد . و الحمد الله ربّ العالمین .                     

رساله نوزدهم : در بیان سخن اهل وحدت

رساله بیستم : سخن اهل وحدت در بیان عالم

رساله بیستم : سخن اهل وحدت در بیان عالم

(1) چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند ، که می باید که بیان کنید که اهل وحدت بیان عالم چون می کنند ؟ و به نزدیک ایشان عالم علوی و عالم سفلی کدام است ؟ و آسمان اوّل و آسمان هفتم کدام است ؟ درخواست ایشان را اجابت کردم و از خدای تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد : (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اوّل : در بیان آن که عقل و علم مخصوص باد می باشد

(2) بدان که ابوتراب نسفی ، که یکی از اهل وحدت است ، چنین می گوید که عقل و علم جز در آدمی نیست ، و غرض ابوتراب ازین سخن آن است که نفی سخن علما و حکما می کند ، از جهت آن که علما و حکما می گویند که افلاک و انجم عقل و علم و ارادت و قدرت دارند ، یعنی هر فلکی عقلی دارد ، نه فلک است و نه عقل دایم در اکتساب علوم و اقتباس انوار اند ، و حرکات ایشان به اختیار است . و علما می گویند که ملائکه علم دارند ، امّا علم ایشان زیادت نمی شود . هر یک آن چه می دانند ، دانش ذاتی ایشان است . و ابوتراب این هر دو سخن را قبول نمی کند ، و نفی این هر دو سخن می کند و می گوید که افلاک و انجم و ملائکه عقل و علم ندارند ، عقل و علم مخصوص است به آدمی . افلاک و انجم و ملائکه دایم در کار اند ، هر یک عملی دارند و به عمل خود مشغول اند ؛ امّا نتوانند که آن عمل نکنند و نتوانند که به غیر آن عمل عملی کنند ؛ پس آن عمل بی علم و ارادت ایشان ازیشان در وجود می آید ، و افلاک و انجم و ملائکه در عمل خود مجبور اند . افلاک و انجم و ملائکه مظهر عمل اند و آدمیان مظهر علم اند .

(3) ای درویش ! حیوانات حسّ دارند و مدرک جزویات اند ، و در حرکات اختیار دارند ؛ و آدمی عقل و علم دارد . باقی به غیر از حیوانات هیچ چیز دیگر عقل و علم و حسّ و اختیار ندارند از موجودات .

(4) و دیگر ابوتراب می گوید که افلاک و انجم و عناصر و موالید این چنین که هستند این چنین بوده اند ، و این چنین که هستند خواهند بود : هیچ چیز را از روی هستی اوّل نیست ، و هیچ چیز را از روی نیستی آخر نیست ؛ یعنی چیزها می آیند و می روند و صورتی که دارند رها کنند ، و صورت دیگر می گیرند . بعضی چیزها نمی آیند و نمی روند و صورتی که دارند رها نمی کنند . و غرض ابوتراب ازین سخن آن است که می گوید که امکان ندارد که هست نیست شود ، و نیست هست گردد . نیست همیشه نیست باشد ، و هست همیشه هست باشد . هست شدن و نیست گشتن چیزها عبارت از آن است که مفردات مرکّب می شوند و باز مرکّب مفردات می گردد ، و از عالم قوّت اعراض به عالم فعل می آیند و باز از عالم فعل به عالم قوّت باز می گردند ، و به سبب ترکیب مزاج پیدا می آید و در مزاج به سبب تسویه روح ظاهر می شود . و به این واسطه مرکبات مستعد ترقّی می گردد .

فصل دوّم : در بیان مزاج و تسویه

(5) بدان که چون عناصر و طبایع چنان که شرط آن است با یکدیگر بیامیزند ، البته از آن میان چیزی متشابه الاجزا پیدا آید ، آن چیز متشابه الاجزا را مزاج می گویند .

(6) چون معنی مزاج را دانستی ، اکنون بدان که معنی تسویه برابر کردن است ، و معنی مساوات برابری . در هر مزاجی که اجزای عناصر و طبایع برابر باشند ، و در میان اجزا مساوات بود ، آن مزاج معتدل باشد ، و آن مزاج مستوی بود و مزاج معتدل می باید که تا شایسته صورت انسانی گردد ، و مزاج مستوی می باید که تا قابل روح انسانی شود ، و در هر مزاجی که اجزای عناصر و طبایع برابر نباشد ، و در میان آن اجزا مساوات نبود ، آن مزاج غیر معتدل باشد ، و آن مزاج غیر مستوی بود . تسویه به حقیقت استعداد است ، یعنی قبول روح . و معنی استعداد این است که گفته شد . و مزاج غیر معتدل از سه حال بیرون نباشد ، یا قریب باشد به اعتدال یا بعید بود از اعتدال ، یا متوسط باشد میان قرب و بعد . آن چه بعید بودند ، مزاج معدن شدند و روح معدنی پیدا آمد ؛ و آن چه متوسط بودند ، مزاج نبات شدند و روح نباتی پیدا آمد ؛ و آن چه قریب بودند ، مزاج حیوان شدند و روح حیوانی پیدا آمد . و انسان یک نوع است از انواع حیوان . پس از مزاج آن چه بغایت قریب بودند به اعتدال ، مزاج انسان شد و روح انسانی پیدا آمد . این مزاج را معتدل می گویند ، از جهت آن که بغایت نزدیک است به اعتدال . پس مزاج انسان معتدل آمد به نسبت .

(7) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که معتدل حقیقی را وجود نیست ، از جهت آن که مکان معتدل و غذای معتدل نیست . و اگر مزاج معتدل بودی ، و مکان معتدل و غذای معتدل یافتی ، آن مزاج هم باقی بودی و استعداد هر دو داشتی ، یعنی استعداد بقا و استعداد ترقّی از جهت آن که مفردات استعداد بقا دارند امّا استعداد ترقّی ندارند ؛ و مرکّبات استعداد ترقّی دارند ، امّا استعداد بقا ندارند ، از جهت آن که در مرکبات اضداد جمع اند ، و اسبابی که مزاج را منحرف می گرداند ، بسیار اند ؛ و ممکن است که ساعه فساعه به سببی از اسباب مزاج منحرف شود و یکی از اضداد غالب آید یا مغلوب شود ، آن ترکیب خراب گردد ، اگر در آن حال که مزاج منحرف می شود ، اتّفاق حسنه دست دهد و آن مزاج باز به اصل خود باز گردد ، و آن مزاج روزی چند دیگر باقی ماند و اگر میسّر نشود ، و آن مزاج به اصل خود باز نگردد ، و فساد ظاهر شود ، و خرابی پیدا آید ، تا به جایی رسد که هر یک به اصل خود باز گردد ، و آن مزاج نماند ، گویند که آن چیز نماند . راست می گویند ، یعنی مرکّب نماند ، مفردات شدند .

(8) ای درویش ! اگر کسی را مزاج درست و سلیم باشد ، و آفتی نرسد ف ممکن است که تا صد و بیست سال باقی ماند ، و این را اجل مسمی می گویند ؛ و اگر آفت رسد ، در آن وقت که آفت رسد ، آن مزاج خراب شود ، آن را اجل قضا می خوانند . و در افلاک و انجم مفردات اند ، این ها خلل ها نیست ، لاجرم از حال نمی گردد ، و صورتی که دارند رها نمی کنند . و ازین جهت افلاک و انجم را عالم بقا و ثبات می گویند ، و عناصر و طبایع و معدن و نبات و حیوان را عالم کون و فساد می خوانند .

(9) ای درویش ! هر چند که ازین درخت بالاتر می آید ، نازک تر می شود و شریف تر و لطیف تر می گردد ، و چون نازک تر می شود ، آفت پذیر می شود ، یعنی ابوتراب نسفی می گوید که تمام موجودات یک درخت است ، و فلک اوّل ، که فلک افلاک است ، محیط موجودات است ، و ساده و بی نقش است ، زمین این درخت است ، و فلک دوّم ، که فلک ثابتات است ، بیخ این درخت است ، و هفت آسمان ، که هر یک کوکبی سیاره دارند ، ساق این درخت است . زحل که از ما دورتر است ، زیرتر است و بر آسمان اوّل است ، و قمر که به ما نزدیک است ، بالاتر است و بر آسمان هفتم است ، یعنی هر چیز که به ما نزدیک تر است ، بالاتر است ؛ و هر چیز که از ما دورتر است ، زیرتر است . و عناصر و طبایع چهارگانه شاخ های این درخت اند . و معدن و نبات و حیوان برگ و گل و میوه این درخت اند . پس از آنجا که زمین این درخت است ، تا به اینجا که میوه درخت است ، هر چند بالاتر می آید ، نازک تر می شود و شریف تر و لطیف تر می گردد . چون مراتب این درخت را دانستی ، اکنون بدان که میوه بر سر درخت باشد ، و زبده و خلاصه درخت بود ، و شریف تر و لطیف تر از درخت باشد ، و از درخت هر چیز که به میوه نزدیک تر باشد ، لطیف تر و شریف تر بود .    

(10) ای درویش ! به نزدیک ابوتراب افلاک و انجم عالم سفلی اند ، و عناصر و طبایع و معدن و نبات و حیوان عالم علوی اند . و این چنین که می باید باشد ، از جهت آن که زبده و خلاصه موجودات ماییم ، جای ما می باید که بالای همه باشد ؛ و هر چیز که به ما نزدیک تر بود ، بالاتر و شریف تر و لطیف تر باشد . و از اینجا گفته اند که افلاک و انجم لوح محفوظ و کتاب خدای اند ، و همه چیز در کتاب خدای نوشته است ، و قلم خشک گشته است . و هر چیز که در کتاب خدای نوشته است ، درین عالم آن ظاهر خواهد شد . و شک نیست که این چنین باشد ، از جهت آن که هر چیز که در بیخ و شاخ درخت باشد ، البته بر شاخ های درخت آن ظاهر شود ، و امکان ندارد که چیزی که در بیخ و ساق درخت نباشد ، بر شاخ های درخت ظاهر شود .

فصل سوّم : در بیان آن که وجود از خود است

(11) بدان که ابوتراب می گوید که این درخت را بیخ از خود است ، و ساق از خود است ، و شاخ از خود است ، و برگ از خود است ، و گل از خود است ، و میوه از خود است ، و خورنده از خود است ، و باغبان از خود است ، و زمین از خود است ، و آب از خود است ، و هوا از خود است ، و آفتاب از خود است ، و صحّت و حیات و ممات از خود است ، و ملک و ملکوت و جبروت از خود است ، و همه با خود دارد ، و همه از خود دارد . و این درخت همه است ، و همه این درخت است . این است سخن اهل وحدت در بیان عالم و عالمیان .

فصل چهارم : در بیان خاتمه بیست رساله

(12) ای درویش ! بیست رساله تمام شد ، و درین بیست رساله سخن بسیار گفته آمد . و این گمان مبر که این سخنان من گفته ام ، و به غیر من کسی دیگر نگفته است ؛ و این مپندار که این ها من دانسته ام ، و به غیر من کسی دیگر ندانسته است ، که هیچ سخنی از تو ، و هیچ علمی از تو ، و هیچ عملی از تو به جهان نیاید ، از جهت آن که هیچ سخن نگفته نمانده است ، جمله گفته اند و می گویند : و هیچ علم نادانسته نمانده است

 ، جمله دانسته اند و می دانند و هیچ عملی ناکرده نمانده است ، جمله کرده اند و می کنند . و از اینجا گفته اند که هر چه هست ، بوده است و خواهد بود ؛ و هر چه نیست نبوده است و نخواهد بود .

(13) ای درویش ! چون نیک تامل کردم ، اصل خلاف آدمیان سه چیز دیدم ؛ و چندین هزار سال است تا این خلاف در میان آدمیان بوده است و خواهد بود ؛ یکی آن که بعضی می گویند که عالم اوّل و آخر دارد ؛ و این طایفه علما اند . دوّم آن که بعضی می گویند که عالم اوّل دارد و آخر ندارد ؛ و این طایفه حکما اند . سوم آن که بعضی می گویند که عالم اوّل و آخر ندارد ، و این چنین که هست ، همیشه این چنین بوده است و پیوسته این چنین خواهد بود ؛ و این طایفه اهل وحدت اند . و دیگر چون نیک تامل کردم ، به یقین دانستم که این خلاف از میان علما و حکما هرگز بر نخیزد . و این علم به خواندن کتب و به بحث و مناظره ایشان را معلوم نشود و روشن نگردد ، از جهت آن که این علم نصیب اهل کشف است ، و این معرفت نصیب اهل ذوق است . هر که شکر ندیده باشد ، هر چند با وی گویند . به حقیقت نداند که صورت شکر چون است  ؛ و هر که شکر نخورده باشد ، هر چند با وی گویند ، به حقیقت نداند که طعم شکر چون است .

(14) ای درویش ! به حقایق چیزها اهل کشف رسیدند ، و چیزها را کماهی اهل کشف دیدند و دانستند ، باقی جمله در خواب اند ، و در خواب می بینند ، و در خواب با یکدیگر حکایات می کنند .

(15) ای درویش ! اگر نمی توانی که سال های بسیار به ریاضات و مجاهدات مشغول باشی ، از اوّل عمر تا به آخر عمر در صحبت دانایان ثبات نمای تا به کشف رسی و از اهل ذوق گردی ، و حقایق چیزها را کماهی بدانی و ببینی . باری ! این نصیحت از من قبول کن ، و به این نصحیت کار کن تا رستگار شوی .

فصل پنجم : در بیان نصیحت

(16) بدان که دانایان این عالم را به دریا و احوال این عالم را به موج دریا تشبیه کرده اند ؛ و به آن می ماند ، از جهت آن که هر زمان صورتی پیدا می آید ، و هر زمان نقشی ظاهر می شود ، و هیچ یک را بقا و ثبات نمی باشد . صورت اوّل هنوز تمام نشده و استقامت نیافته ، که صورتی دیگر آمد ، و آن صورت های اوّل را محو گردانید . و بعضی احوال این عالم را به چیزها که در خواب می بینند هم تشبیه کرده اند ؛ و به آن هم می ماند از جهت آن که چیزها می نماید ، و مردم به آن فریفته می شوند ، و دل بر آن چیزها می نهند ، و در ساعتی دیگر آن چیزها را نمی بینند و به آتش فراق می سوزند .

(17) ای درویش ! شک نیست که این چنین است که دانایان گفته اند . و این چنین بوده است ، و این چنین خواهد بود . امّا با وجود آن که این چنین است ، هر چند که می آیند ، بسته این عالم می شوند ، و به این عالم فریفته می گردند ، و به این واسطه در بلاها و فتنه ها می افتند ، و به عذاب های گوناگون گرفتار می شوند ، و به آتش های معنوی می سوزند . و بعضی در آتش حسد می گدازند ، و بعضی در آتش بایست می نالند و فریاد می کنند ، و نمی دانند که در خواب اند ، و این هم در خواب می بینند (( النّاس نیام فاذا ماتوا انتهبوا )) . 

(18) ای درویش ! نصیحت تو این مقدار بیش نیست ، که سبب جمله بلاها و فتنه ها و عذاب های گوناگون دوستی دنیاست .

(19) ای درویش ! این سخن نه تنها با تو می گویم ، با خود هم می گویم که اگر چه احوال این عالم ثباتی ندارد ، امّا چون به وی فریفته می شویم و اگر نمی شویم ، احتیاج به این عالم داریم ، و به واسطه احتیاج با ناجنسان هم صحبت می باید بود ، و با بی خبران دست در کاسه می باید کرد ، تحمّل همه چیزها می توان کردن ، امّا تحمّل آن نمی توان کرد که با ناجنسان صحبت می باید داشت ، و با بی خبران دست در کاسه می باید کرد . چه بودی اگر نبودی !

(20) ای درویش ! چون بودیم به زیرکی به در می باید برد ،  و جهد آن ، می باید کرد تا به سلامت بگذریم و در فتنه ئی از فتنه ها و آفت های این عالم نیفتیم ، که عالم پر از بلا و فتنه است ! و پر از عذاب و محنت است ؛ و با وجود این همه بلا و فتنه پر از خرس و خوک است ، و پر از گرگ و پلنگ است ، و پر از مار و کژ دم است ، و با اینان صحبت می باید داشت ، و روز و شب هم صحبت ایشان می باید بود ، بلکه شب و روز خدمت ایشان می باید کرد ، و محکوم ایشان می باید بود . نه حق به دست من است که می گویم چه بودمی اگر نبودی ! چه سود ازین فریاد و ناله ، و چه فایده ازین دراز کشیدن و بسیار گفتن . چون بودیم ، تن در می باید داد و راضی و تسلیم می باید شد .

(21) ای درویش ! هر که را که خواهی بدانی که ازین مراتب بهایم گذشته ، و به مرتبه انسانی رسیده ، و در مرتبه انسانی به علم و اخلاق آراسته شده است ، و این عالم را چنان که این عالم است شناخته و بوی از خدای یافته است ، او را چهار علامت است ، اوّل ترک ، دوّم عزلت ، سوّم قناعت ، چهارم خمول . هر که این چهار چیز دارد و این چهار چیز می خواهد ، و در بند آن است که این چهر چیز را به کمال رساند ، به یقین می دان که دانا و آزاد است ؛ که بی دانش و آزادی این چهار چیز را ملک خود نتواند گردانید .

(22) ای درویش ! سالک و طالب را باید که چهار چیز باشد ، که بی این چهار چیز سلوک میّسر نشود : کم خوردن ، و کم گفتن ، و کم خفتن ، و صحبت دانا . و کامل مکمّل را باید که چهار چیز دیگر باشد ، که بی این چهار چیز کمال نباشد و تکمیل نتوان کردن : افعال نیک و اقوال نیک و اخلاق نیک و معارف . و کامل آزاد را باید که چهار چیز دیگر باشد ؛ ترک و عزلت و قناعت و خمول

(23) ای درویش ! آدمی چون به کمال رسید ، بعد از کمال بعضی به تکمیل دیگران مشغول می شوند ، و بعضی آزاد و فارغ می باشند . کار آزادی و فراغت دارد ، آزادان پادشاه اند .

(24) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ! دانای آزاد سر موجودات است ، موجودات به یک بار جمله تحت نظر وی اند . هر یک را جای خود می بیند ، و هر یک را در مرتبه خود می شناسد ، و با هیچ کس و با هیچ چیز جنگ ندارد ، و با همه به صلح است ، و از همه آزاد و فارغ است ، و جمله را معذور می دارد ، امّا از مخالف می گریزد و با موافق می آمیزد . و علامت دانای آزاد این چهار چیز است که گفته شد . و هر که این چهار چیز را ندارد و نمی خواهد ، یعنی خمول نمی خواهد و شهرت می طلبد ، قناعت نمی خواهد و تنعّم می طلبد . و ترک عزلت نمی خواهد و مال و جاه می طلبد ، و اختلاط خلق جوید ، علامت این است که خود را ندانسته است ، و هم صحبتان را نشناخته است  ، و این عالم را چنان که این عالم است ندیده است ، و بویی از خدا نیافته است . در ظلمات است ، و به عذاب های سخت گرفتار است ، و هیچ نور ندارد ، از جهت آن که بایست شهرت ظلمت و عذاب سخت است ؛ و بایست تنعّم هم ظلمت است و عذاب سخت است : (( او کظلمات فی بحر لجّیّ یغشه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض اذا اخرج یده لم یکد  یرنها و من لم یجعل الله له نورا فما له من نور )) .

(25) ای درویش ! هر که را ذره نور باشد ، اعتماد بر مال و جاه این عالم بی ثبات نکند ، و به عمارت این عالم مشغول نشود . پس هر که اعتماد می کند و به عمارت مشغول می شود ، از آن است که در تاریکی جهل مانده است ، و نور عقل وی پوشیده است ، و نمی داند که احوال این عالم هم چون خواب است که می بیند ، و هم چون سراب است که می نماید : (( و الذّین کفروا اعمالهم کسراب بقیعه یحسبه الظّمئان ماء حتّی اذا جاءه لم یجده شیئا و وجد الله عنده فوفّئه حسابه و الله سریع الحساب )) .          

رساله بیست و یکم : در بیان ذات و نفس و وجه و در بیان صفت و اسم و فعل

رساله بیست و یکم : در بیان ذات و نفس و وجه و در بیان صفت و اسم و فعل

(1) امّا بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در بیان ذات و نفس و وجه ، و در بیان صفت و اسم و فعل رساله ئی جمع کنید . درخواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد : (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اوّل : در بیان ذات و وجه

(2) بدان که هر فردی از افراد مرکب ، و هر فردی از افراد بسیط مجازی ، و هر فردی از افراد حقیقی ، ذات و وجه و نفس دارند ، و صفات و اسامی و افعال دارند . ابتدا از افراد مرکّبات کنیم .

(3) ای درویش ! هر فردی از افراد موالید ، ذات و نفس و وجه دارند ، و صفات و اسامی و افعال دارند ، و صورت جامعه و صورت متفرقه دارند ، جمله هشت چیز می شوند .

(4) ای درویش ! صورت جامعه هر چیز مخصوص است به ذات آن چیز ، و صورت متفرقه هر چیز مخصوص است به وجه آن چیز ، و صفات هر چیز مخصوص اند به ذات آن چیز ، و اسامی هر چیز مخصوص اند به وجه آن چیز ، و افعال هر چیز مخصوص اند به نفس آن چیز و این سخن تو را جز به مثالی معلوم نشود . بدان که درخت گندم ذات و وجه و نفس دارد ، و صفات و اسامی و افعال دارد ، و صورت جامعه و صورت متفرقه دارد .

(5) ای درویش ! مزاج و حبّه و بیضه و نطفه هر چهار مرتبه ذات دارند ، و ذات موالید اند . و ذات موالید بیش ازین نیستند . و امکان ندارد که موالید بی این چهار چیز موجود شوند . هریک برزخی اند میان عالم تفرید و عالم ترکیب . مفردات را به این برازخ می باید آمد ، و ازین برازخ می باید گذشت تا به عالم ترکیب رسند . و این چهار چیز هر یک جوهر اوّل بعضی از موالید اند ، و هر یک از این چهار چیز را به چهار نام خوانده اند ، کتاب خدای ، و لوح محفوظ ، و عالم جبروت ، و دوات گفته اند . و این جمله نام های عالم اجمال است ، و ذات از عالم اجمال است ، بلکه خود عالم اجمال است ، و وجه از عالم تفصیل است ، بلکه خود عالم تفصیل است . و ذات و وجه را کتاب خدای هم می گویند ، امّا ذات کتاب مجمل است ، و وجه کتاب مفصّل است و هر چیز که در کتاب مجمل نوشته باشد ، در کتاب مفصّل آن چیز پیدا خواهد آمد ، و هر چیز که در کتاب مجمل ننوشته باشد ، در کتاب مفصّل پیدا نیاید . آن چه در کتاب مجمل نوشته است ، قضای خدای است ؛ و آن چه در کتاب مفصّل پیدا می آید ، قدر خدای است . پس قضا در مرتبه ذات است ، و قدر در مرتبه وجه است .

(6) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، بدان که این چهار چیز چهار دوات اند ، و هر دواتی کاتب و لوح و قلم با خود دارند ، و از خود دارند . طبیعت قلم موالید است ، و این قلم همیشه در کتابت است ، و این چندین کلمات که نوشت و خواهد نوشت ، جمله ازین چهار دوات می نویسد ، و خود می نویسد ، و از خود می نویسد ، و بر خود می نویسد . هر یک آن چه مالابد ایشان است تا به کمال خود رسند ، با خود دارند و از خود دارند . و دیگر بدان که این قلم اگر چه هرگز خشک نشد ، و خواهد نوشت ، و همیشه در کتابت است ، امّا از هیچ دواتی دو بار بر نداشت ، و هیچ کلمه را دوبار ننوشت ، و هیچ قلمی دو کلمه ننوشت ، و این کلمات هرگز به آخر و نهایت نرسیده است و نرسد (( قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربّی انفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربّی و لو جئنا بمثله مددا )) .

(7) ای درویش ! موالید آبا و امهات اند ، و تجلیّات آبا و امهات نهایت ندارند و با آن که نهایت ندارند ، مکرر نیستند . اگر مفردات را آبا و امهات گویی ، مرکبات اولاد اند ، و اگر مفردات را نویسندگان گویی ، مرکبات کلمات اند . هر چند می خواهم که سخن دراز نشود ، بی اختیار من دراز می شود . غرض ما بیان ذات و وجه و نفس بود .

فصل دوّم : در بیان ذات و وجه و نفس

(8) بدان که تخم گندم چون در زمین انداختند ، آن تخم ، ذات درخت گندم است . و چون درخت گندم از عالم اجمال به عالم تفصیل آید و به نهایت خود رسد ، آن نهایت درخت گندم ، وجه درخت کندم است ؛ و مجموع هر دو مرتبه نفس درخت گندم است ؛ پس درخت گندم را سه مرتبه آمد ، مرتبه ذات و مرتبه وجه و مرتبه نفس . چون ذات و وجه و نفس درخت گندم را دانستی ، اکنون بدان که صورت جامعه صورت ذات است ، از جهت آن که هر چیز که در درخت گندم پیدا خواهد آمد ، از ساق ، و شاخ ، و برگ ، و گل و میوه ، آن جمله در ذات درخت گندم جمع اند و پوشیده و مجمل اند . و صورت متفرقه صورت وجه است ، از جهت آن که هر چیز که در ذات درخت گندم جمع بودند ، و پوشیده و مجمل بودند ، اکنون در مرتبه وجه آن جمله ظاهر شدند و متفرّق و منفصل گشتند . پس تقدیر همه چیز در مرتبه ذات کرده اند ؛ و اندازه همه چیز در مرتبه ذات معیّن گردانیده اند ؛ امّا جمله مجمل بودند ، نه مفصّل و جمله پوشیده بودند ، نه ظاهر . در مرتبه وجه آن جمله از اجمال به تفصیل آمدند ، و آن چه پوشیده بودند ، ظاهر گشتند . و ازین جهت مرتبه ذات را لیله القدر ، و لیله الجمعه می گویند ، و مرتبه وجه را یوم القیمه ، و یوم الجمعه و یوم الفصل ، و یوم البعث می خوانند .

(9) چون صورت جامعه و صورت متفرقه را دانستی ، اکنون بدان که صفات درخت گندم در مرتبه ذات اند ، و اسامی درخت گندم در مرتبه وجه اند ، و افعال درخت گندم در مرتبه نفس اند ، از جهت آن که صفت صلاحیت است ، و اسم علامت است ، و فعل خاصیّت است .

(10) ای درویش ! تخم درخت گندم صلاحیت آن داشت که از وی نشو و نما ظاهر شود و صلاحیت آن داشت که از وی ساق ، و شاخ و برگ و گل و میوه پیدا آید . صلاحیت این چیزها و صلاحیت هر چه دارد صفات اند ، و در مرتبه ذات اند . و ساق و شاخ و برگ و گل و میوه ، چون از مرتبه اجمال به مرتبه تفصیل آمدند ، و از یکدیگر جدا گشتند ، هر یک علاماتی خاص دارند که به آن علامت از یکدیگر ممتاز می شوند . این علامات اسامی اند و در مرتبه وجه اند ، و آن چه از مجموع هر دو مرتبه حاصل است ، افعال اند و در مرتبه نفس اند ، از جهت آن که بیخ و ساق و شاخ و برگ و گل و میوه هر یک فعلی دارند و این افعال جمله در مرتبه نفس اند .

فصل سوّم : در بیان اسم و صفت

(11) بدان که اسامی دو قسم اند ، یکی اسم حقیقی ، و یکی اسم مجازی . اسم حقیقی هر چیز علامت حقیقی آن چیز است که به آن چیز همراه است ، و آن چیز را از دیگر چیزها ممتاز می گرداند . و اسم مجازی هر چیز علامت مجازی آن چیز است که با آن چیز همراه نیست ، و دیگران بر وی نهاده اند . و اسم مجازی هر چیز اسم علم آن چیز است . پس این خلاف که میان علما افتاده است که اسم عین مسمّی است یا غیر مسمّی ، از این جهت است . آن کس که می گوید که اسم عین مسمّی است ، اسم حقیقی می خواند ؛ و شک نیست که اسم حقیقی عین مسمّی است . و آن کس که می گوید که اسم غیر مسمّی است ، اسم مجازی می خواند ؛ و شک نیست که اسم مجازی غیر مسمّی است .

(12) و دیگر بدان که صفات هم بر دو قسم اند ، یکی صفت حقیقی و یکی صفت مجازی . صفت حقیقی هر چیز صلاحیت آن چیز است که با آن همراه است ، و مظهر ذات است . و صفت مجازی هر چیز عرض آن چیز است که به سببی از اسباب بر آن چیز عارض شده است و با آن چیز همراه نیست ، و مظهر ذات نیست . ازین جهت این قسم را اعراض می گویند . پس آن کس که می گوید که صفت عین موصوف است ، صفت حقیقی می خواند ؛ و شک نیست که صفت حقیقی عین موصوف است . و آن کس که می گوید که صفت غیر موصوف است ، صفت مجازی می خواند ؛ و شک نیست که صفت مجازی غیر موصوف است . و این چنین که در درخت گندم دانستی ، در جمله افراد موالید هم چنین می دان .

فصل چهارم : در بیان وجود بسیط

(13) بدان که ذات و وجه و نفس مرکّب دیگر است ، و ذات و وجه و نفس بسیط دیگر . و بسیط دو قسم است ، بسیط حقیقی و بسیط مجازی . و در هر دو قسم نه هم چون مرکّب است . و نظر تیز بین و باریک بین می باید تا ذات و وجه و نفس بسیط را دریابد . آن چه گفتیم جمله در مرکّبات بود . یک نظر دیگر در بسیط مجازی بگویم ، آن گاه بیان ذات و وجه و نفس احد حقیقی کنیم .

(14) ای درویش ! آب بسیط مجازی است ، و ذات و وجه و نفس دارد . نظر به هستی آب دیگر است ، و نظر به آن که آب عامّ است تمام نبات دیگر است ، و نظر مجموع هر دو مرتبه دیگر است . چون این سه مرتبه را دانستی ، اکنون بدان که هستی آب ذات آب است ، و عموم آب جمله نباتات را وجه است ، و مجموع هر دو مرتبه نفس آب است . چون ذات و وجه و نفس آب را دانستی ، اکنون بدان که صفات آب در مرتبه ذات اند و اسامی آب در مرتبه وجه اند ، و افعال آب در مرتبه نفس اند .

(15) ای درویش ! آب صلاحیّت بسیار دارد ، که نباتات و اشجار مختلفه و گل ها و میوه های متنوع پیدا آیند و از عالم اجمال به عالم تفصیل رسند . هر یکی را علامتی خاصّ  هست که به آن علامت از یکدیگر ممتاز می شوند . آن علامت اسامی اند ، و در مرتبه وجه اند .

(16) ای درویش ! آب دو عالم دارد ، یکی عالم اجمال و یکی عالم تفصیل . عالم اجمال ذات است ، و صفات آب درین مرتبه اند . و آب را با هر نباتی ملاقاتی خاصّ هست ، و طریق خاصّ هست ، و رویی خاصّ هست آن روی را وجه آب گویند ، و وجه صورت متفرقه دارد . پس تو به هر نباتی که روی آوری روی به وجه آن آورده باشی . تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ! آمدیم به مقصود سخن .

(17) ای درویش ! وجود خدای تعالی در مکان و جهت نیست ، فوق و تحت و یمین و یسار و پیش و پس ندارد ، از جهت آن که وجود خدای تعالی نوری است نامحدود و نامتناهی و بحری است بی پایان و بی کران . اوّل و آخر و حدّ و نهایت و اجزا و ترکیب ندارد ، و قابل تغییر و تبدیل ، و قابل فنا و عدم ، و قابل تجزی و تقسیم نیست ، احد حقیقی است و در ذات وی به هیچ نوع کثرت نیست .

(18) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که این نور ، که احد حقیقی است ، و نامحدود و نامتناهی است ، ذات و وجه و نفس دارد ، و صفات و اسامی و افعال دارد . و صفات این نور در مرتبه ذات اند ، و اسامی این نور در مرتبه وجه اند ، و افعال این نور مرتبه نفس اند .

(19) بدان که نظر به هستی این نور دیگر است ، و نظر به آن که این نور عامّ است تمام موجودات را دیگر است ، و نظر به هستی و عموم این نور دیگر است . چون این سه نظر را دانستی ، اکنون بدان که هستی این نور ذات این نور است ، و عموم این نور تمام موجودات را وجه این نور است ، و مجموع این هر دو مرتبه نفس این نور است .

(20) ای درویش ! چون دانستی که این نور عامّ است تمام موجودات را ، و بقای موجودات ازین نور است ، هیچ ذره ئی از ذرّات موجودات نیست که خدای به ذات به آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و از آن آگاه نیست . این عموم و این احاطت را وجه این نور می گویند . پس تو به هر چیز که روی آری ، روی به وجه این نور آورده باشی : (( فاینما تولّوا فثمّ وجه الله )) (( کلّ شیء هالک الا وجهه )) .

(21) ای درویش ! هر که هر چیز را که می پرستد خدای را می پرستد ، از جهت آن که هر کس روی به هر چیز که آورده است : (( کلّ من علیها فان و یبقی وجه ربّک و ذوالجلال و الاکرام )) . رسول با مشرکان می گفت که شما یک خدا را می پرستید ، مشرکان را عجب می آمد ، می گفتند : (( اجعل الالهه الها واحداً انّ هذا لشیء عجاب )) .

(22) ای درویش ! خدای می فرماید که من جنّ و انس را نیافریدم الاّ از جهت آن تا مرا بپرستند : (( و ما خلقت الجنّ و الانس الا لیعبدون )) و گفت خدای خلاف نباشد . پس به یقین بدان که هر که هر چیز را که می پرستد ، خدای را می پرستد ، و امکان ندارد که کسی به غیر خدای چیزی دیگر را تواند پرستید . و این سخن بغایت خوب است ؛ هر که دریابد ، کارهای دشوار بر وی آسان شود و درهای علم بر وی گشاده گردد ، و با خلق عالم صلح کند ، و از اعتراض و انکار آزاد آید .

(23) ای درویش ! هر که به وجه خدای رسید ، و وجه خدای را دید خدا پرستید امّا مشرک است : (( و ما یومن اکثرهم بالله الا وهم مشرکون )) ؛ و همه روز با مردم به جنگ است ، و در اعتراض و انکار است . و هر که از وجه خدای بگذشت ، و به ذات خدای رسید ، و ذات خدای را دید ، هم خدای می پرستد ، امّا موحدّ است ، و از اعتراض و انکار آزاد است ، و با خلق عالم به صلح است .

فصل پنجم : در بیان مشکات

(24) بدان که چنان که نور ذات و وجه و نفس دارد ، و صفات و اسامی و افعال دارد ، و مشکات نور همه ذات و وجه و نفس دارد ، و صفات و اسامی و افعال دارد ، و چنان که صفات نور در مرتبه ذات اند ، و اسامی در مرتبه وجه اند ، و افعال در مرتبه نفس اند . صفات مشکات هم در مرتبه ذات اند ، و اسامی در مرتبه وجه اند ، و افعال در مرتبه نفس اند .

(25) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که اسامی و افعال این نور بی مشکات ظاهر نمی شوند ، و اسامی و افعال مشکات هم بی نور ظاهر نمی شوند ، هر دو با هم ظاهر می شوند . و هم چنین می باید که باشد ، از جهت آن که نور از جهتی وقایه مشکات است ، و مشکات از جهتی وقایه نور است . پس نور بی وقایه چون ظاهر شود ، و مشکات بی وقایه چون پیدا آید ؟ ذات و وجه و نفس با یکدیگر اند : (( و هو معکم اینما کنتم )) (( ان الذین یبایعونک انّما یبایعون الله )) . و اسامی و افعال هر دو با یکدیگر اند (( و ما رمیت اذ رمیت و لکنّ الله رمی  )) کنت له سمعا و بصرا و یدا و لسانا بی یسمع و بی یبصر و بی یبطش و بی ینطق )) .

فصل ششم : در بیان نور

(26) ای درویش ! به این بحر محیط و به این نور نامحدود و نامتناهی می باید رسید و این نور را می باید دید ، و ازین نور در عالم نگاه می باید کرد تا از شرک خلاص یابی . و حلول و اتّحاد باطل شود ، و اعتراض و انکار برخیزد ، و با خلق عالم صلح پیدا آید ، از جهت آن که چون به این نور رسی ، و این نور را ببینی ، به یقین بدانی و ببینی که قوام عالم و دارای موجودات اوست ، و هیچ چیز ذره ئی از ذرات موجودات نیست که خدای به ذات با آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و از آن اگاه نیست ، و از آن مرتبه گویا نیست . تمام موجودات در جنب عظمت وی مانند قطره و بحر است ، بلکه از قطره کمتر ، از جهت آن که تمام موجودات متناهی اند ، و ذات وی نامتناهی است ؛ و متناهی را با نامتناهی به هیچ وجه نسبت نتوان کردن . افراد موجودات جمله به یک بار مظاهر صفات وی اند ، و صفات وی ازین جمله ظاهر شده اند . پس هر کسی روی به هر چیز که آورده است ، روی به وی آورده است ، اگر چه آن کس نمی داند . و هر که هر چیز را که می پرستد ، وی را می پرستد ، اگر چه آن کس خبر ندارد . شیخ این بیچاره می فرمود که من به این نور رسیدم ، و این نور را دیدم . نوری بود نامتناهی و نامحدود ، بحری بود بی پایان و بی کران . فوق و تحت و یمین و یسار و پیش و پس نداشت . در آن نور حیران ماندم . خواب ، و خورد و دخل و خرج از من برفت و نمی توانستم کرد . با عزیزی حکایت کردم که حال من چنین است فرمود که برو ، و از خرمن گاه کسی مشتی کاه بی اجازت خداوند بردار . برفتم و برداشتم ؛ آن نور را ندیدم . این بیچاره با شیخ گفت که یا شیخ ، پیش من آن است که این نور را به چشم سَر نتوان دید به چشم سِر توان دیدن ، از جهت آن که این نور محسوس نیست . شیخ فرمود : (( یا عزیز پیش من آن است که این نور هم به چشم سَر ، هم به چشم سِر توان دیدن )) . گفتم : (( یا شیخ هر که به این دریای نور رسیده باشد ، علامت آن باشد که درین دریای نور غرق شود ، من بعد هرگز خود را نبیند ، همه این دریای نور را ببیند )) شیخ فرمود : (( مشاهده دایم نباشد )) . گفتم : (( یا شیخ ! مشاهده دیگر است و معاینه دیگر )) . گفت : (( مشاهده دایم نباشد ، امّا معاینه دایم باشد )) .

فصل هفتم : در بیان رسیدن به این نور

(27) ای درویش ! به این نور نامحدود و نامتناهی رسیدن ، و این بحر بی کران و بی پایان دیدن کاری بغایت مشکل است ، و دشوار است ، و مقامی بغایت بلند است . ریاضات و مجاهدات بسیار باید کشید ، و در ریاضات و مجاهدات سال های بسیار ثبات می باید نمود تا این مقام روی نماید ، نه چنان که چند روز ریاضت کشد و چند روز دیگر فرو گذارد ، و باز سر کار خود رود ، چنان که عادت اهل روزگار است ، که از چنین ریاضت کاری بر نیاید و چیزی نگشاید .

(28) ای درویش ! اگر همّت کاری داری ، و کاری خواهی کردن ، اوّل ترک ماسوی باید کرد ، و بتان درهم باید شکست ، و یک جهت و یک قبله باید شد ، و جمعیّت و فراغت حاصل باید کرد . آن گاه در صحبت دانایی سال های بسیار در ریاضات و مجاهدات ثبات باید نمود ، تا اوّل آبگینه بدن تو پاک و صافی گردد ، و شفاف و عکس پذیر شود . چنان که آبگینه ئی که پاک و صافی باشد ، وی را باز شناسد از آن چه در وی بود ، آبگینه بدن تو می باید که هم چنین به آتش ریاضت پاک و صافی شود . و این اوّل این مقام است . آن گاه به تصقیل مجاهده آیینه دل تو مصفی و منوّر گردد ، و نور الله پیدا آید . و این آخر این مقام است . و چون نور الله پیدا آمد ، سالک به یقین دانست و دید که خدای با همه است ، هیچ ذره ئی از ذرّات موجودات نیست که خدا به ذات با آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و از آن آگاه نیست . (( هر نور تو باید که تو را بشناسد )) . آن گاه سالک به این نور نامحدود و نامتناهی رسید ، و این بحر بی پایان و بی کران دید . او خود به زبان حال گوید که چه کن .

فصل هشتم : در بیان آن که هیچ کس از ذات این نور خبر نداد

(29) بدان که هر که ازین نور خبر داد ، جمله از وجه این نور خبر داد ، هیچ کس از ذات این نور خبر نداد ، از جهت آن که از ذات این نور خبر نتوان دادن .

(30) ای درویش ! از هست مطلق کس چون خبر دهد که ساده و بی نقش باشد ؛ تعریف وی چون کنند ؟ از هست مقیّد خبر توان دادن ، از هست مطلق بیش ازین خبر نتوان دادن که نوری است که اوّل و آخر ندارد و حدّ و نهایت ندارد ، و مثل و مانند ندارد و امثال این توان گفتن . فرعون از موسی سوال کرد که خدای تو چیست ؟ موسی می دانست که از ذات سوال می کند ، و می دانست که از ذات او خبر نتوان دادن ،  از وجه خبر می داد . فرعون با جماعتی که حاضر بودند می گفت : پیغمبر شما دیوانه است ، من از ذات سوال می کنم ، وی از وجه جواب می گوید ؛ (( قال فرعون و ما ربّ العالمین . قال ربّ السموات و الارض و ما بینهما ان کنتم موقنین . قال لمن حوله الا تستمعون . قال ربّکم و ربّ آبائکم الاولین . قال انّ رسولکم الذی ارسل الیکم لمجنون . قال ربّ المشرق و المغرب و ما بینهما ان کنتم تعلمون )) .

(31) ای درویش ! فرعون به قصد این سوال می کرد که تا موسی را پیش قوم خجل کند ، که فرعون می دانست که از ذات خدا خبر نتوان دادن .

(32) ای درویش ! فرعون دانا بود ، و خدا را می شناخت و موسی را می دانست که پیغمبر است ، و مع ذلک می گفت (( ان رسولکم الذی ارسل الیکم )) و انکار موسی نمی کرد ، امّا با موسی می گفت که من بزرگ ترم از تو ، از جهت آن که تو علم داری و قدرت نداری ، من هر دو دارم ، و تربیت خلق بهتر از تو می کنم (( قال انا ربکم الا علی )) : (( اعلی )) دلیل است بر آن که دعوی بزرگ تری می کرد ، نه انکار موسی می کرد.

فصل نهم : در بیان نصیحت

(33) ای درویش ! بزرگ و کوچک را عزیز دار ، تا بزرگ و کوچک تو را عزیز دارند . و دوست و دشمن را تواضع کن ، تا دوست ، دوست تر گردد ، و دشمن ، دشمن تر نگردد ، بلکه دوست شود . عادت خاصّ آن است که هر چند دوستی و محبت زیاده می شود ، آداب و نگاه داشت زیاده می کنند ؛ و عادت عوام آن است که هر چند دوستی و محبّت زیاده می شود ، آداب و نگاه داشت کمتر می کنند . و این عادت بد است ، از جهت آن که به جایی رسد که دوستی به دشمنی مبدّل گردد .

(34) ای درویش ! تحمّل از همه ، و تواضع با همه ، و عزّت داشت همه ، و شفقت بر همه ، اخلاق انبیا و اولیاست .

(35) ای درویش ! ظاهر خود را به دیگران مانند ده ، و آن چنان که دیگران زندگانی می کنند ، تو هم می کن که سیرت اولیا این است ، و قبّه اولیا این است ، جمله در زیر این قبّه اند .

(36) ای درویش ! اگر تو را با خدا معامله ای هست ، آن احوال دل است ، و کس را بر آن اطلاع نیست . ترقّی و عروج به اندرون تعلّق دارد ، و امتیاز تو از دیگران به اندرون است ، نه به بیرون . و امتیاز زرّاقان از دیگران به بیرون است ، نه به اندرون .

(37) ای درویش ! هر که خود را انگشت نمای خلق کرده ، خود را شیخی و زهد معروف گردانید . به یقین بدان که از خدا بویی ندارد . انبیا را ضرورت است ، امّا اولیا و عارفان را ضرورت نیست . کار ایشان آن است که اگر به تشنه رسند ، آب دهند ؛ و در زیر قبّه می باشند و نظاره می کنند . پس ازین طایفه هر که خود را انگشت نمای خلق می کند ، به یقین بدان که نه ولی نه عارف است ، مال دوست و یا جاه دوست است ، و به این طریق دنیا را حاصل می تواند کرد . وی نه هم چون اهل دنیا باشد ، از جهت آن که اهل دنیا به ضرورت دنیا ، دنیا حاصل می کنند . منافق است ، و بدترین آدمیان است .

رساله بیست و دوّم : در بیان بهشت و دوزخ

رساله بیست و دوّم : در بیان بهشت و دوزخ 

(1) امّا بعد چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در بهشت و دوزخ رساله ئی جمع کنید . و بیان کنید که حقیقت بهشت و دوزخ چیست ؟ و حقیقت خوشی و ناخوشی چیست ؟ و بیان کنید که بهشت و دوزخ چند است ؟ و کدام بهشت بود که آدم و حوّا در آن بهشت بودند ؟ و کدام درخت بود که چون به آن درخت نزدیک شدند ، از آن بهشت بیرون آمدند ؟ درخواست ایشان را اجابت کردم و از خدای تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و ذلل نگاه دارد : (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

(2) ای درویش ! پیش ازین آدم و حوّایی بوده است ، و قصّه ایشان معروف است ؛ و حالیا به نقد در ما آدمی و حوّایی هست . و بعد ازین بهشتی و دوزخی خواهد بود ، و قصّه آن هم مشهور است . و حالیا در ما به نقد بهشتی و دوزخی هست اوّل آن چه در ماست درین رساله بیان کنیم ، آن گاه آن چه بیرون ماست در رساله ئی دیگر تقریر کنیم (( و ما توفیقی الا بالله علیه توکلّت و الیه انیب )) .

فصل اوّل : در بیان بهشت و دوزخ حالی و در بیان آدم و حوّا حالی

(3) بدان که حقیقت بهشت موافقت است . و حقیقت دوزخ مخالفت است ، و حقیقت خوشی یافتن مراد است ، و حقیقت ناخوشی نایافتن مراد است . و اگر کسی دیگر به عبارتی دیگر گفته باشد ، یا بگوید ، معنی این همین باشد که ما گفتیم . چون حقیقت بهشت و دوزخ را دانستی ، اکنون بدان که بهشت و دوزخ درهای بسیار دارند . جمله اقوال و افعال پسندیده ، و اخلاق حمیده درهای بهشت اند ؛ و جمله اقوال و افعال ناپسندیده ، و اخلاق ذمیمه درهای دوزخ اند ، از جهت آن که هر رنج و ناخوشی که به آدمی می رسد ، از اقوال و افعال ناپسندیده ، و اخلاق ذمیمه می رسد ، و هر راحت و خوشی که به آدمی می رسد ، از اقوال و افعال پسندیده ، و اخلاق حمیده می رسد .

فصل دوّم : در بیان درهای دوزخ و درهای بهشت

(4) بدان که بعضی می گویند که درهای دوزخ هفت است ، و درهای بهشت هشت است . این سخن هم راست است . از جهت آن که مشاعر آدمی هشت است ، یعنی ادراک آدمی هشت قسم است ، پنج حسّ ظاهر و خیال و وهم و عقل . و هر چیز که آدمی ادراک می کند ، و در می یابد ، ازین پنج درها در می یابد . هرگاه که عقل با این هفت همراه نباشد ، و این هفت بی فرمان عقل کار کنند ، و به فرمان طبیعت باشند ، هر هفت درهای دوزخ بوند . و چون عقل پیدا آید ، و برین هفت حاکم شود ، و این هفت به فرمان عقل کار کنند ، هر هشت درهای بهشت شوند . پس جمله آدمیان را اوّل گذر بر دوزخ خواهد بود ، و آنگاه به بهشت رسند . بعضی در دوزخ بمانند و از دوزخ نتوانند گذشت ، و بعضی از دوزخ بگذرند و به بهشت رسند : (( و ان منکم الا واردها کان علی ربّک حتما مقضیا ثمّ ننجّی الذین اتّقوا و نذر الظالمین فیها جثیّا )) .   

(5) ای درویش ! بیشتر از آدمیان در دوزخ بمانند ، و از دوزخ نتوانند گذشت (( و لقد ذرانا لجهنّم کثیرا من الجن و الانس لهم قلوب لایفقهون بها و لهم اعین لا یبصرون بها و لهم اذان لا یسمعون بها اولئک کالانعام بل هم اضلّ اولئک هم الغافلون )) .

(6) ای درویش ! این بود آن چه دیگران گفته بودند پیش از ما در معنی بهشت و دوزخ .

فصل سوّم : در بیان مراتب دوزخ و بهشت

(7) بدان که دوزخ و بهشت مراتب دارند و راه سالکان جمله برین بهشت و دوزخ ها بود و دوزخ و بهشت ابلهان دیگر است ، و دوزخ و بهشت عاقلان دیگر است ؛ و بهشت و دوزخ عاشقان دیگر است . و بهشت و دوزخ ابلهان مخالف و موافق است ؛ و دوزخ و بهشت عاقلان بایست و ترک است ؛ و دوزخ و بهشت عاشقان حجاب و کشف است .

(8) ای درویش ! عشق آتشی است که در دل سالک می افتد ، و اسباب بیرونی و اندیشه های اندرونی سالک را ، که جمله بتان نفس و حجاب راه سالک اند ، به یک بار نیست گرداند ، تا سالک بی قبله و بی بت می شود ، و پاک و صافی و مجرّد می گردد (( الله فرد و یحبّ الفرد )) .

(9) ای درویش ! عشق عصای موسی است ، و دنیا ساحر است ، و همه روز در سحر است ؛ یعنی همه روز خیال بازی می کند ، و مردم به خیال بازی دنیا فریفته می شوند . عشق دهان باز می کند دنیا را ، و هر چه در دنیا است به یک بار فرو می برد ، و سالک را پاک و صافی و مجرّد می گرداند . اکنون سالک را نام صافی می شود . تا اکنون صوفی نبود ، از جهت آن که صافی نبود ، و چون صافی شد ، صوفی گشت .

(10) ای درویش ! سالک را چندین منازل قطع می باید کرد تا به مقام تصوّف رسد ، و نام وی صوفی گردد . و صوفی را چندین منازل قطع می باید کرد تا به مقام معرفت رسد ، و نام وی عارف گردد . و عارف را چندین منازل می باید تا به مقام ولایت رسد ، و نام او ولی گردد . مقام تصوّف مقام بلند است ، از سالکان کم کسی به مقام تصوّف رسید . مقام تصوّف سرحدّّ ولایت است .

(11) ای درویش ! عقل تا به مرتبه عشق نرسیده است ، عصای سالک است ، امّا عمارت دنیای سالک می کند ، و کارهای دنیای سالک ساز می دارد (( قال هی عصای اتوکّوا علیها و اهشّ بها علی غنمی ولی فیها مئارب اخری )) ، از جهت آن که به عمارت دنیا مشغول می شود ، که جان ندارد ، و جان عقل عشق است ، عقل بی عشق بی جان است و مرده است . و آن عزیز از سر این نظر فرموده است .

گر دل نبود کجا وطن سازد عشق          ور عشق نباشد به چه کار آید دل

(12) ای درویش ! سالم خطاب می آید که عقل را بینداز ، یعنی عقل رو به دنیا کرده است ، و خوف آن است که تو را هلاک کند . رویش را بگردان ، تا روی به ما کند . سالک عقل را نمی توان انداخت . از جهت آن که عشق است که عقل را می اندازد ، و رویش را می گرداند ، و سالک در اوّل عشق ندارد . و چون سالک به مرتبه عشق رسید ، عقل را بینداخت . چون بینداخت ، عقل را ثعبان دید . بترسید که خوف آن بود که سالک را هلاک کند .

(13) ای درویش ! (( بضدّها تتبیّن الاشیاء )) تا نور خدا ظاهر نمی شود ، ظلمت دنیا را نمی توان شناخت . هر که به دنیا گراید و به لذّات و شهوات وی باز ماند ، هلاک شود . (( فالقها فاذا هی حیّه تسعی قال خذها و لا تخف سنعیدها سیرتها الاولی )) یعنی چون عقل را مار دیدی ، اکنون بگیر و مترس ، که بازش عصا گردانیم ؛ امّا تا اکنون کار دنیا داشت ، اکنون روی در مولی دارد ، بلکه دنیا که تا اکنون ساحری می کرد ، و تو را از سلوک باز می داشت ، و خدمت خود می فرمود ، اکنون خدمتکار تو شود ، و در راه خدا مدد و معین تو گردد ، (( قالوا آمنّا بربّ العالمین )) .

(14) ای درویش ! آن امانت که بر جمله موجودات عرض کردند ، جمله ابا کردند ، و قبول نکردند ، و آدمی قبول کرد ، آن امانت عشق است ، اگر آدمی بدانستی که عشق کار سخت است ، و بلای عظیم است ، هرگز قبول نکردی (( انّه کان ظلوماً جهولاً )). سخن دراز شد و از مقصود دور افتادیم ؛ غرض ما بیان بهشت و دوزخ بود .                                                                                                                    فصل چهارم : در بیان آدم و حوّا

(15) بدان که هفت دوزخ و هشت بهشت است . هر بهشتی را دوزخی در مقابله است الا بهشت اوّل را که دوزخی در مقابله ندارد ، باقی هفت بهشت دیگر هر یکی دوزخی در مقابله دارد ، از جهت آن که اوّل مفردات اند ، و باز مرکّبات . مفردات هر یک چنان هستند ، هستند ؛ ترقّی و عروج ندارند ، و حسّ و علم ندارند ، و الم و لذّت ندارند ، از جهت آن که این جمله تابع مزاج اند ، و در مفردات مزاج نیست ، و در مرکّّبات هست .  چون بهشت اوّل را دوزخی در مقابله نبود ، و آدم و حوّا درین بهشت اوّل بودند ، چون درین بهشت وجود نبود ، و اضداد نبود ، شیطان در مقابله نبود . و ازین بهشت اوّل هر دو به خطاب (( کن )) بیرون آمدند ، و از آسمان عدم به زمین وجود رسیدند ، خطاب آمد که : یا آدم درین بهشت دوّم که مفردات اند ، ساکن باش ، که درین بهشت گرسنگی و تشنگی و برهنگی نیست و زحمت گرما و سرما نیست ، و به درخت مزاج نزدیک مشو ! که چون به درخت مزاج نزدیک شوی ، ازین بهشت دوّم بیرون باید آمد ؛ و چون ازین بهشت اوّل بیرون آیی ، بدبخت گردی ، یعنی محتاج شوی ؛ از جهت آن که گرسنگی پیدا آید ، و تشنگی ظاهر شود ، و برهنه گردی ، و زحمت سرما و گرما ظاهر شود : (( یا آدم انّ هذا لا تظموء فیها و لا تضحی فوسوس الیه الشیطان )) . به درخت مزاج نزدیک شدند . خطاب آمد که : (( اهبطا منها جمیعاً بعضکم لبعض عدوّ )) . هر دو از بهشت دوّم بیرون آمدند و به بهشت سوّم در آمدند ، و هر سه از آسمان تفرید به زمین ترکیب رسیدند ، و درین بهشت محتاج شدند ، و گرسنه و تشنه و برهنه گشتند . و این بهشت سوّم بهشت ابلهان و اطفال است . باز خطاب آمد که یا آدم ، درین بهشت سوّم ساکن باش ! که درین بهشت سوم نعمت بسیار است ، و تو را منعی نیست ، و بازخواست و درخواست نیست . هر چه می خواهی ، و از هر کجا که می خواهی می خور ! و به درخت عقل نزدیک مشو ! که چون به درخت عقل نزدیک شوی ، ازین بهشت سوّم بیرون باید آمد ؛ و چون ازین بهشت سوّم بیرون آیی ، ظالم گردی . (( یا آدم اسکن انت و زوجک الجنّه و کلا منها رغدا حیث شئتما و لا تقربا هذه الشجره فتکونا من الظالمین فازلّهما الشیطان عنها فاخرجهما ممّا کانا فیه )) به درخت عقل نزدیک شدند باز خطاب آمد که (( اهبطوا بعضکم لبعض عدوّ و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین )) . هر شش از بهشت سوّم در آمدند و در بهشت چهارم در آمدند.

(16) ای درویش ! از جهت آن ظالم شدند که تا مادام که به درخت عقل نزدیک نشده بودند ، مکلّف نبودند ، و حلال و حرام بر ایشان پیدا نیامده بودند ، و مامور و منتهی نگشته بودن ، و بازخواست و درخواست نبود . هر چه می گفتند ، و با هر که می گفتند ، و هر چه می کردند ، و با هر که می کردند ، و هر چه می خوردند و از هر کجا که می خوردند ، ظالم نبودند . چون به درخت عقل نزدیک شدند ، مکلّف گشتند ، و امر و نهی پیدا آمد . اگر امتثال اوامر و اجتناب نواهی نکنند ، ظالم گردند .

(17) ای درویش ! از بهشت دوّم سه کس بیرون آمد ، آدم و حوّا و شیطان ؛ و از بهشت سوّم شش کس بیرون آمد ، آدم و حوّا و شیطان و ابلیس و طاووس شهوت است ، مار غضب است . چون آدم به درخت عقل نزدیک شد ، از بهشت سوّم بیرون آمد ، و در بهشت چهارم در آمد . جمله ملائکه آدم را سجده کردند الا ابلیس که سجده نکرد ، و ابا کرد ؛ یعنی جمله قوّت های روحانی و جسمانی مطیع و فرمان بردار روح شدند الا وهم که مطیع و فرمان بردار نشد . هر چند می خواهم که سخن دراز نشود ، بی اختیار من دراز می شود .

فصل پنجم : در بیان درخت

(18) بدان که گفته شد که هشت بهشت است . اکنون بدان که در اوّل هر بهشتی درختی است ، و هر درختی نامی دارد ، و آن بهشت را به آن درخت باز می خوانند . نام درخت اوّل امکان است ، نام درخت دوّم وجود است ، نام درخت سوّم مزاج است . نام درخت چهارم عقل است ، نام درخت پنجم خلق است ، نام درخت ششم علم است ، نام درخت هفتم نور الله است ، نام درخت هشتم لقا است . سالک تا به نور الله نمی رسد ، به لقا نمی رسد.

هم نور تو باشد که ترا داند دید                    کین نور بصر ترا به نتواند دید

(19) ای درویش ! اخلاق نیک بهشتی بس فراخ است و خوش ، و اخلاق بد دوزخی بغایت تنگ و ناخوش است . و لذّت اخلاق نیک در مقابله لذّت علم و معرفت مانند قطره و بحر است . لذّات ادراک لذّتی بغایت خوش است . چنان که شهوت بدنی و لذّت های جسمانی به لذّت ادراک نمی رسد ، جواهر اشیا را و حکمت اشیا را کماهی دانستن و دیدن و خود را و پروردگار خود را شناختن لذّتی عظیم است . هم چنین هر بهشتی که آخرتر است ، خوش تر است ؛ و هر دوزخی که آخرتر است ، ناخوش تر است ، از جهت آن که هر بهشتی که آخرتر است ، دانش در آن بهشت بیشتر است ، و چون دانش بیشتر است ، آن بهشت به این سبب خوش تر است . آدم هر چند که به مراتب بر می آید ، داناتر می شود ، و بازخواست و درخواست وی زیادت می گردد ، و کار بر وی دشوارتر می شود . از جهت آن دشوارتر می شود که داناتر می گردد : (( انا اعلمکم بالله و اخوفکم من الله )) . هر چند داناتر می شود ، محافظت بیرون می باید کرد که تا چیزی نگوید و نکند که نه به ادب و حرمت و عزّت باشد ؛ و محافظت اندرون می باید کرد که تا چیزی نیندیشد که نه به ادب و حرمت و عزّت باشد . هر چند نزدیک تر می شود ، محافظت زیادت می باید کرد تا به جایی برسد که همیشه حاضر باید بود ، و یک نفس غایب نباید شد ، و اگر یک طرفه العین غایب شود ، و یک کلمه نه از سر حضور گفته شود ، یا یک حرکت نه از سر حضور کرده آید ، موخّذ باشد ، و در عتاب بود . (( حسنات الابرار سیئات المقرّبین )) این است حضور اهل تصوّف و این است مقام خشیت ، و این است مقام محبّت .خشیت و محبّت در یک قرینه اند ، هر دو بعد از علم اند . و از سر همین نظر فرمود که (( المخلصون علی خطر عظیم )) . و هر صوفی که بدین مقام نرسید ، از تصوّف بویی نیافت ، و پنداشت که تصوّف سجّاده و تسبیح کردن است . ای بیچاره دور مانده از مقام ، که مقام تصوّف مقامی بلند است ، کسی را که پروای خودش نباشد ، پروای سجاده و تسبیح چون باشدش ؟

(20) ای درویش ! هر چند که آدم به مراتب بر می آید ، داناتر می شود و حاضرتر می گردد ، و کار بر وی دشوارتر می شود . و ازین جهت اوّل آدم را خطاب آمد که یا آدم درین بهشت دوّم ساکن باش ، و به درخت مزاج نزدیک مشو ، که هر چند به مراتب بر می آیی ، کار بر تو دشوارتر می شود . و چون به بهشت سوّم رسید ، بار دیگر خطاب آمد که یا آدم ! درین بهشت سوّم ساکن باش ، و به درخت عقل نزدیک مشو ، و چون به بهشت چهارم رسید ، خطاب آمد که یا آدم چون در عروج به درخت عقل رسیدی ، و مکلّف شدی و مامور و منهی گشتی ، مردانه وار تن در راه نه ، که در راه ماندن نه کار مردان است ! و برین دوزخ ها و بهشت ها بگذر ، و به هیچ خوشی التفات مکن ، و بسته هیچ چیز مشو ، و از ناخوشی مگریز ، و از راه باز ممان ، که این خوشی و ناخوشی از برای آن است ، تا تو در سایه و آفتاب پرورده شوی ، و خود را به ملائکه نمایی که من در جواب ایشان گفته ام که من چیزی می دانم که شما نمی دانید ، و در سعی و کوشش می باش ، و در راه ایست مکن ، تا آن گاه که به نور الله رسی . و چون به نور الله رسیدی ، خود را و مرا شناختی و به لقای من مشرّف شدی . و چون به لقای من مشرّف شدی و به بهشت حقیقی رسیدی ، و دانش تو به کمال رسید . چون مرا یافتی ، هر دو جهان یافتی و همه چیز را دانستی ، چنان که در ملک و ملکوت و جبروت هیچ چیز بر تو پوشیده نماند ، بهشت این بهشت است ، و لذّت این لذّت است .

(21) ای درویش ! سالک تا به لقای خدا مشرّف نشود ، هیچ چیز را کماهی نداند و نبیند . کار سالک بیش از این نیست که خدا را بداند و ببیند ، و صفات خدا را بداند و ببیند . هر که خدا ندید ، و صفات خدا را نشناخت ، نابینا آمد و نابینا رفت . سالک چون به نور الله رسید ، ریاضات و مجاهدات سخت تمام شد ، و به آن مقام رسید که خدا فرمود (( کنت له سمعا و بصرا و یدا و لسانا بی یسمع و بی یبصر و بی یبطش و بی ینطق )) . و به آن مقام رسید که رسول الله می فرماید : (( اتّقوا فراسه المومن فانّه ینظر بنور الله )) . سالک چون به نور الله رسید ، اکنون رونده نورالله است . تا اکنون رونده نور عقل بود . کار عقل تمام شد ، اکنون رونده نورالله است . نورالله چندان سیران کند که جمله حجاب های نورانی و ظلمانی از پیش سالک برخیزد ، و سالک خدا را ببیند و بشناسد ، یعنی نورالله به دریای نور رسد ، و دریای نور را ببیند . پس هم به نور او باشد که نور او را بتوان دیدن ، و او را بتوان شناختن .               

     (22) ای درویش ! این بهشت هشتم است ، و به نزد این ضعیف آن است که این بهشت آخرین است ، و به غیر این هشت بهشت بهشتی دیگر نیست . امّا بعضی می گویند که به غیر این هشت بهشت بهشتی دیگر هست ، و در آن بهشت درختی هست ، و نام آن درخت قدرت است . سالک چون به نورالله می رسد ، و به لقای خدای مشرّف می شود به عین الیقین می رسد ؛ یعنی تا به اکنون به علم الیقین می دانست ، اکنون به عین الیقین می بیند که هستی خدای راست ، هیچ ذرّه ای از ذرّات عالم نیست که نور خدای به ذات به آن نیست ، و بر آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و از آن اگاه نیست ، سالک از هستی خود بر می خیزد ، و هستی ایثار می کند و از غرور و پندار بیرون می آید .

(23) ای درویش ! سالک تا ازین چند حجاب ظلمانی و نورانی نمی گذرد ، از خیال و پندار بیرون نمی آید و نمی تواند آمدن و چون از خیال و پندار بیرون آمد ، و به یقین دانست و دید که این ظاهر بود ، و این همه مشکات بود ، ذات خدا رسید ؛ و چون به ذات خدا رسید ، و هستی خود را ایثار کرد ، خدای تعالی سالک را به هستی خود هست می گرداند ، و به صفات خود آراسته می کند ، تا هر چه سالک گوید ، خدای گفته است ، و هر چه سالک کند ، خدای کرده است ، و سالک دانا و توانا می شود ، و صاحب قدرت و صاحب همّت می گردد : (( فلم تقتلوهم و لکنّ الله قتلهم و ما رمیت و لکنّ الله رمی )) . امّا فهم این ضعیف به این بهشت نهم نمی رسد ، از جهت آن که ازین بهشت نهم ، که این طایفه حکایت می کنند ، چیزی در خود ندیده ام ، و در اقران خود هم ندیده ام ؛ امّا بسیار شنیده ام .

فصل ششم : در بیان بهشت نهم که بعضی خبر می دهند و ما ازین خبر نداریم

(24) بدان که بعضی می گویند که قومی هستند که هر چه ایشان می خواهند خدا آن می کند ؛ و هر چیز که ایشان می باید ، آن می شود ؛ و همّت ایشان می باشد : (( ربّ اشعث اغبر ذی طمرین لو اقسم علی الله الابره ))  . یعنی علم به کمال و همّت به کمال دارند ، و جمله مرادات ایشان را حاصل است ، و هر چیز که می خواهند ، آن چنان می باشد ، از جهت آن که ایشان پیش از موت طبیعی به موت ارادی مرده اند و از دنیا گذشته اند و در آخرت اند . مثلا اگر این طایفه می خواهند که باران آید ، در حال که در خاطر ایشان بگذرد ، ابر ظاهر شود و باریدن آغاز کند ، و ابر ناپیدا شود . و اگر خواهند که کسی بیمار شود ، در حال بیمار شود ؛ و اگر خواهند که بیماری صحّت یابد ؛ در حال صحّت یابد ؛ و در جمله چیز ها هم چنین می دان . و دیگر می گویند که این قوم در یک ساعت از مشرق به مغرب می رود ، و در یک ساعت از مغرب به مشرق می آیند . و اگر می خواهند بر آب می روند ، و اگر می خواهند در هوا می روند ، و اگر خواهند در آتش می روند . و اگر می خواهند ، مردم ایشان را می بینند ، هر روز رزق ایشان آماده و پرداخته بی سعی و کوشش آدمی به ایشان می رسد .

(25) آورده اند که موسی پیغمبر چون به صحبت خضر رسید ، و با هم می بودند ، روزی در بیابانی گرسنه شدند . آهویی بیامد ، و در میان هر دو بایستاد . آن طرف که پیش خضر بود ، پخته بود ، و آن طرف که پیش موسی بود ، خام بود ، خضر آغاز کرد و می خورد و موسی نمی توانست خورد ، خضر فرمود که یا موسی ، آتش و هیزم حاصل کن . و گوشت را بریان و پخته کن ، و بخور . موسی از خضر سوال کرد که چون است که آن طرف تو پخته است و این طرف خام است ؟ خضر فرمود : که یا موسی ، من در آخرتم و تو در دنیا ، رزق دنیا مکتسب است ، و رزق آخرت آماده و پرداخته است ، و رزق دنیا مستالف است ، و رزق آخرت مستفرغ است . دنیا سرای عمل است ، و آخرت سرای جزاست . رزق ما آماده و پرداخته رسد ، و رزق شما موقوف به سعی و کوشش است ، )) کلما دخل علیها زکریا المحراب وجد عندها رزقا قال یا مریم انّی لک هذا قالت هو من عند الله انّ الله یرزق من یشاء بغیر حساب )) . این و امثال این از بهشت نهم حکایت می کنند .

(26) ای درویش ! امروز که من این می نویسم ، من این ندارم و یاران من هم این ندارند ؛ و مع ذلک : انکاری درین نیست ، باشد که خدای تعالی به ما بدهد و ببخشد که او قادر بر کمال است آن چه حالیا ما را روی نموده است آن است که قدرت آدمی اگرش روزی کنند که آن چه امر و نهی شریعت است ، و به واسطه انبیا و اولیای حقّ از طرف حقّ رسیده است ، به گذراندن امر و دور شدن از نهی توانا گردد . و هم چنین آن چه ما دانیم و به آن رسیده ایم که کرامت آدمی علم حقّ و اخلاق حمیده است . هر کس که علم و اخلاق او زیاده است ، کرامت او و قرب او به حضرت حقّ زیادتر است .

(27) ای درویش ! بدان که آدمیان از پادشاه و رعیت و پیغمبر و امّت ، از دانا و نادان عاجز و بیچاره اند ، و به نامرادی زندگانی می کنند ، مگر در آن حال که در رضا به قضا بغایت کمال برسند ، انبیا و اولیا و ملوک و سلاطین در بیشتر احوال بسیار چیزها می خواستند که بودی ، و نمی بود ؛ و بسیار چیزها نمی خواستند که بودی و می بود . (( و تفرّد حق بحکم )) . در ملک و ملکوت و جبروت خود همین اقتضا می کند ، و نیز مراد آدمی و نامرادی نه هم آن است که موافق مصلحت و ناموافق مصلحت وی بود. ؟ (( عسی ان تکرهوا شیئا و هم خیر لکم و عسی ان تحبّوا شیئا و هم شرّ لکم )) . و الحمدلله ربّ العالمین .  

رساله در بیان ولایت و نبوّت و ملک و وحی و الهام و خواب راست

 رساله در بیان ولایت و نبوّت و ملک و وحی و الهام و خواب راست

(1) امّا بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در ولایت و نبوّت و ملک و وحی و الهام و خواب راست رساله ئی جمع کنید . درخواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و ذلل نگاه دارد : (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابة جدیر )) .

فصل اوّل : در بیان مقدّمات

(2) بدان که در رساله اوّل گفته شد که روح آدمی را از عالم علوی به این عالم سفلی به طلب کمال فرستاده اند ، و کمال بی آلت حاصل نمی توانست کرد ؛ آلتی ازین عالم سفلی به روح دادند ، و این آلت قالب است . پس آدمی مرکّب آمد از روح و قالب .

(3) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که آدمی به واسطه قالب به تدبیر دنیا و به واسطه روح به تحصیل آخرت محتاج شد . و به این دو سبب به منذر و هادی محتاج گشت . و منذر و هادی می بایست که هم از نوع آدمی باشد تا استفاده میسّر شود و کمال حاصل گردد . چنین می دانم که تمام فهم نکردی روشن تر ازین بگویم .

فصل دوّم : در بیان احتیاج آدمیان به نبی

(4) بدان که آدمی استعداد آن ندارد که بی خدای برخوردار شود ؛ و جمله آدمیان استعداد آن ندارند که از خدای فیض قبول کنند ، و به وحی و الهام وی مخصوص گردند . پس به ضرورت واسطه ئی می بایست که هم از نوع آدمیان باشد . حق تعالی به فضل و کرم خود بعضی از آدمیان را معصوم گردانید ، و به ذات و صفات و افعال خود دانا کرد ، و به دوستی خود برگزید ، و مقرّب حضرت خود گردانید ، و به وحی و الهام خود مخصوص گردانید ، و به خلق فرستاد تا خلق را از خدای خبر کنند ، و اوامر و نواهی خدا به خلق می رسانند ، و صراط مستقیم به خلق می نمایند ، تا خلق به امتثال اوامر و اجتناب نواهی مشغول شوند ، و به تحصیل کمال مشغول باشند . و گواهان بر اثبات نبوّت ایشان با ایشان همراه کرد .

فصل سوّم : در بیان آن که نبوّت دو روی دارد

(5) بدان که نبی دو روی دارد ، یک روی به طرف خدای ، و یک روی به طرف بندگان خدای ، از جهت آن که از خدای فیض می گیرد و به بندگان خدای می رساند . آن روی را که به طرف خدای است ، که از خدای فیض قبول می کند ، ولایت نام است ، که ولایت نزدیکی است . و این روی را که به طرف بندگان خدای است ، که سخن خدای به بندگان خدای می رساند ، نبوّت نام است ، که نبوّت آگاه کردن است . پس معنی ولی نزدیک باشد ، و معنی نبی آگاه کننده بود .

(6) ای درویش ! ولایت و نبوّت دو صفت نبی اند ، و ولی ازین دو صفت یکی بیش ندارد . وقتی در ولایت ما در شهر نسف ، بلکه در تمام ماوراءالنهر این بحث در افتاد که صفت ولایت قوی تر است یا صفت نبوّت ، و بعضی کس پنداشتند که مگر این بحث در نبی و ولی است . چون در خراسان به خدمت شیخ المشایخ سعد الدین حموی برسیدم ، در نبی و ولی این بحث هم می کردند . و اکنون بعد از وفات وی اصحاب وی این بحث هم می کنند . تا سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم !

(7) ای درویش ! این سخن مشکل نیست . چون معنی ولی را دانستی و معنی نبی را دریافتی ، و کار هر یک را شناختی ، باید که این سخن بر تو پوشیده نماند . و اگر فهم نکردی ، روشن تر ازین بگویم .

(8) بدان که مقربان حضرت خدا دو طایفه اند . چون به حضرت خدا رسیدند . و مقرّب شدند ، و ملازم حضرت او گشتند ، و با خدای آرام گرفتند . بعضی در مشاهده و بعضی در معاینه ، و این ها اولیا اند . و خدای تعالی بعضی از مقرّبان را به خلق فرستاد تا سخن خدای به خلق رسانند . و این ها انبیا اند .

فصل چهارم : در بیان طبقات اولیا

(9) بدان که اولیای خدا در عالم سیصد و پنجاه و شش کس اند ، و این سیصد و پنجاه و شش کس همیشه در عالم بوده اند ، چون از ایشان یکی از عالم می رود ، یکی دیگر به جای وی می نشانند ، تا ازین سیصد و پنجاه و شش کم نشود . و این سیصد و پنجاه و شش کس همیشه مقیم درگاه خدای اند و ملازم حضرت وی اند . آرام ایشان به ذکر وی است ، و دانش ایشان به مشاهده وی است ، و ذوق ایشان به لقای وی است . و این سیصد و پنجاه و شش کس طبقات دارند ، شش طبقه اند : سیصد تنان ، و چهل تنان ، و هفت تنان ، و پنج تنان ، و سه تنان ، و یکی . این یکی قطب است و عالم به برکت وجود مبارک او برقرار است . چون وی ازین عالم برود ، و دیگری نباشد که به جای وی نشیند ، عالم بر افتد .

(10) ای درویش ! این قطب چون ازین عالم می رود ، یکی از سه تنان به جای وی می نشانند ، و یکی از پنج تنان به مقام سه تنان می آورند ، و یکی از هفت تنان به مقام پنج تنان می آرند ، و یکی از چهل تنان به مقام هفت تنان می آرند ، و یکی از سیصد تنان به مقام چهل تنان می آرند ، و یکی از تمامت روی زمین به مقام سیصد تنان می آرند ، تا ازین سیصد و پنجاه و شش عدد همیشه در عالم باشند و کم نشوند .

((11) ای درویش ! چون آخر زمان شود ، بیش از روی زمین در سیصد تنان نیارند . از سیصد تنان کم می شوند تا هر سیصد تمام شوند . آن گاه از چهل تنان کم می شوند تا هر چهل تمام شوند . آن گاه از هفت تنان کم می شوند تا هر هفت تمام شوند . آن گاه از پنج تنان کم شوند تا هر پنج تمام شوند . آن گاه از سه تنان کم شوند تا هر سه تمام شوند . آن گاه تنها قطب باشد . چون قطب ازین عالم برود و دیگری نباشد که به جای وی نشیند ، عالم بر افتد .

فصل پنجم : در بیان چگونگی اولیا

(12) بدان که این هر سیصد و پنجاه و شش کس دانا و مقرّب و صاحب کرامت و صاحب همّت و صاحب قدرت و مستجاب الدعوة اند . همّت ایشان اثرها دارد و دعای ایشان اثرها دارد از جهت آن که هر چیزی که از خدای می خواهند ، خدای تعالی به ایشان می دهد : (( ربّ اشعث اغبر ذی طمرین لو اقسم علی الله الابرّه )) کرامت و قدر ایشان چنان است که خاک و آب و هوا و آتش و صحرا و کوه مانع ایشان نمی شوند و اگر در مشرق اند ، اهل مغرب را می بینند و سخن ایشان می شنوند ، و اگر در مغرب اند ، اهل شرق را می بینند و سخن ایشان می شنوند ، و اگر می خواهند که از شرق به غرب روند ، در یک ساعت می روند . بر و بحر و کوه و دشت ایشان را یکسان است ، و آب و آتش ایشان را برابر است ، و مانند این کرامت و قدرت ایشان بسیار است ، و اگر چه هر سیصد و پنجاه و شش کس دانا و مقرّب و صاحب همّت و صاحب قدرت و مستجاب الدعوة اند امّا قطب از همه داناتر و مقرّب تر است ، و قدرت و همّت وی بیشتر است ، و هر کدام که به قطب نزدیک تر است ، داناتر و مقرّب تر است .

(13) ای درویش ! هر کدام مرتبه که بالاتر است ، فرود خود را بشناسد ، امّا هر کدام مرتبه که فرودتر است ، بالای خود را نشناسد .

(14) ای درویش ! این معنی حدیث بود که گفتیم ، و به فهم سالکان این چنین تقریر نزدیک تر است امّا لفظ حدیث چنان است که سیصد تنان بر دل آدم اند ، و چهل تنان بر دل موسی اند ، و هفت تنان بر دل عیسی اند ، و پنج تنان بر دل جبرئیل اند ، و سه تنان بر دل میکائیل اند ، و یکی بر دل اسرافیل است . و این سیصد و پنجاه و شش کس در تمامت عالم منتشر اند ، تا برکه قدم و نظر ایشان به همه عالم برسد ، امّا مردم ایشان را نمی شناسند ! (( اولیائی تحت قبابی لا یعرفهم غیری )) . و ایشان چنان زندگی نکنند که مردم ایشان را بشناسند ، یعنی خود را به پارسایی و زاهدی و شیخی منسوب نکنند ، به ظاهر هم چون دیگران باشند ، و ظاهر خود را از دیگران ممتاز نگردانند ؛ باطن ایشان از دیگران ممتاز باشد .

(15) ای درویش ! ترقّی و عروج و دوستی خدای به اندرون تعلّق دارد ، نه به بیرون . باطن ایشان آراسته باشد به علم و تقوی و ذوق و حضور ، امّا ظاهر ایشان هم چون ظاهر دیگران باشد .

(16) ای درویش ! اولیا شیخی و پیشوایی و دعوت و تربیت خلق نکنند از جهت آن که اولیا یک روی بیش ندارند . روی در خدا دارند . دایم به ذکر خدای و مشاهده مشغول اند ، آرام ایشان به ذکر خدای است و ذوق ایشان به لقای خدای است . دعوت و تربیت کار انبیاست ، از جهت آن که انبیا دو روی دارند ، یک روی در خدای دارند ، و یک روی در بندگان خدای دارند ؛ از آن طرف که می گیرند و به این طرف می دهند و بعد از انبیا دعوت و تربیت کار علماست . (( العلماء ورثة الانبیاء )) . اظهار شریعت علما توانند کرد ، و نیابت انبیا از علما خوب آید ، امّا علمایی که متقی و پرهیزگار باشند ، و پی روی پیغمبر بوند .

فصل ششم : سخن شیخ سعد الدین حموی در بیان اولیا

(17) بدان که شیخ سعد الدین حموی می فرماید : که پیش از محمّد (ص) در ادیان پیشین ولی نبود و اسم ولی نبود ، و مقرّبان خدا را جمله انبیا می گفتند ، اگر چه در هر دینی یک صاحب شریعت بود ، و زیاد از یکی نمی بود ، امّا دیگران خلق را بدین وی دعوت می کردند و جمله را انبیا می گفتند . پس در دین آدم (ع) چندین پیغمبر بودند که خلق را به دین آدم دعوت می کردند ، و در دین نوح و در دین ابراهیم ، و در دین موسی ، و در دین عیسی هم چنین . چون کار به محمّد رسید ، فرمود که بعد از من پیغمبر نخواهد بود تا خلق را به دین من دعوت کنند . بعد از من کسانی که پی رو من باشند ، و مقرّب حضرت خدا باشند ، نام ایشان اولیاست . این اولیا خلق را به دین من دعوت کنند . اسم ولی در دین محمّد پیدا آمد . خدای تعالی دوازده کس را از امّت محمّد برگزید ، و مقرّب حضرت خود گردانید ، و به ولایت خود مخصوص کرد ، و ایشان را نایبان حضرت محمّد گردانید که (( العلماء ورثة الانبیاء )) . در حق این دوازده کس فرمود (( علماء امّتی کانبیاء بنی اسرائیل )) . به نزدیک شیخ ولی در امّت محمّد همین دوازده کس بیش نیستند . و ولی آخرین که ولی دوازدهم باشد خاتم اولیاست و مهدی و صاحب زمان نام اوست .

(18) ای درویش ! شیخ سعد الدین در حق این صاحب زمان کتاب ها ساخته است ، و مدح وی بسیار گفته است . فرموده است که علم به کمال و قدرت به کمال دارد . تمامت روی زمین را در حکم خود آورد ، و به عدل آراسته گرداند . کفر و ظلم را به یک بار از روی زمین بردارد . تمامت گنج های روی زمین بر وی ظاهر گردد.

(19) ای درویش ! هر چند صفت قدرت وی کنم از هزار یکی نگفته باشم . این بیچاره در خراسان در خدمت شیخ سعد الدین بودم ، و شیخ مبالغت بسیار می کرد در حق این صاحب زمان ، از قدرت و کمال وی ، چنان که از فهم ما بیرون می رفت و عقل ما به آن نمی رسید . روزی گفتم که یا شیخ ، کسی که نیامده است ، در حق وی این همه مبالغت کردن مصلحت نباشد ، شاید که نه چنین باشد . شیخ برنجید . ترک کردم و بیش ازین نوع نگفتم .

ایشان دانند جانم ایشان دانند                                          ایشان که سر زلف پریشان دانند

(20) ای درویش ! شیخ هر چه فرماید ، از سر دید فرماید ؛ امّا بسیار کس به این سخن زیان کردند و می کنند و بسیار کس سرگردان شدند و می شوند مراد من ازین سخن آن است که من در عمر خود چندین کس در خراسان ، و کرمان و پارس دیدم که این دعوی کردند که این صاحب زمان که خبر داده اند ماییم ، و این احوال که خبر داده اند بر ما ظاهر شد ؛ و نشد ، و درین حسرت مردند . و بسیار کس دیگر آیند ، و این دعوی کنند ، و درین حسرت میرند .

(21) ای درویش ! درویشی کن ، که هیچ مقام بزرگ تر از درویشی نیست ؛ و هیچ طایفه فاضل تر و گرامی تر به نزد خدا از درویشان نیستند ، و درویشانی که دانا و متقّی باشند ، و به اختیار خود از سر دانش ترک کرده باشند ، و درویشی اختیار کرده بوند . سخن دراز شد و از مقصود دور افتادیم . شیخ می فرماید که آن سیصد و پنجاه و شش کس را اولیا می گویند ، و راست است ، که ایشان تربیت و پرورش خلق نکردند و نمی کنند .

فصل هفتم : در بیان آن که شش دین است

(22) بدان که شش دین است ، دین آدم و دین نوح و دین ابراهیم و دین موسی و دین عیسی و دین محمّد (ص) دین بیش ازین نیست ، و صاحب شریعت بیش از این نیستند و ازین شش پنج اولوالعزم اند ، نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمّد . اولوالعزم بیش از این نیست .

(23) ای درویش ! نبی آن است که او را وحی و معجزه باشد ، و رسول آن است که او را وحی و معجزه و کتاب باشد ؛ و اولوالعزم آن است که او را وحی و معجزه و کتاب باشد ، و شریعت اوّل را منسوخ گرداند ، و شریعتی دیگر بنهد ؛ و ختم آن است که او را وحی و معجزه و کتاب باشد ، و شریعت اوّل را منسوخ گرداند ، و شریعتی دیگر بنهد ، و پیغمبری بر وی ختم شود .

(24) ای درویش ! سخن انبیا معروف و مشهور است ، و در کتب بسیار مسطور است . می گویند که صد و بیست و چهار هزار بودند . اگر عدد ایشان معین نکنند بهتر باشد ، از جهت آن که به یقین کسی را معلوم نباشد . با محمّد می گوید که ما قصه بعضی با تو گفتیم ، و قصه بعضی با تو نگفتیم . چون قصه بعضی با محمّد نگفتند ، پس به یقین کسی را عدد ایشان معلوم نباشد . ازین مجموع بعضی نبی و بعضی رسول . و بعضی اولوالعزم بودند . و خاتم یکی بود ، بر محمّد ختم شد .

فصل هفتم : در بیان ملک و وحی و الهام و خواب راست

(25) بدان که ملائکه وجود نورانی اند ، و بهایم وجود ظلمانی اند و انسان مرکّب است از نور و ظلمت . ملائکه یک عالم بیش ندارند ، و بهایم یک عالم بیش ندارند ، و انسان هر دو عالم دارد . (( انّ الله تعالی خلق الملائکة من عقل بلا شهوة و خلق البهایم من شهوة بلا عقل و خلق الانسان من عقل و شهوة فمن غلب عقله شهوته فهو خیر من الملائکة و من غلبت شهوته فهو شرّ من البهایم )) . 

(26) چون معنی ملک را دانستی ، اکنون بدان که ملائکه طبقات دارند . بعضی در عالم علوی اند ، و بعضی در عالم سفلی اند . آن چه در عالم علوی اند مراتب دارند ، هر یک را مقام معلوم است . علم و عمل جمله ملائکه معلوم است . علم ایشان زیاده و کم نمی شود ، و عمل ایشان دیگر نمی شود : (( و ما منّا الا له مقام معلوم )) . هر یک از مقام معلوم خود نمی توانند گذشت ، و هر یک به کار خود مشغول اند : (( لا یعصون الله ما امرهم و یفعلون ما یومرون )) . و ملائکه عالم علوی بعضی کرّوبی و بعضی روحانی اند . و این کرّوبیان و روحانیان وقت ها به فرمان خدا از آسمان به زمین آیند ، و کارها کنند ، و وقت ها مصوّر شوند ، و با بعضی از آدمیان سخن گویند . و گویند که ما ملائکه و رسول خداییم و به کاری آمده ایم ، چنان که در قرآن از قصّه مریم و از قصّه ابراهیم خبر می دهد ؛ و در قرآن و احادیث ذکر این معنی بسیار است . و وقت باشد که مصوّر نشوند ، و بر آدمی ظاهر نشوند ، امّا با آدمی به آواز بلند سخن گویند ، و کاری فرمایند ؛ و از حالی خبر دهند . و این آواز را آواز هاتف گویند . و وقت باشد که به آواز باند سخن نگویند ، به دل آدمیان القا کنند .

(27) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که هر وقت که ملائکه سماوی سخنی به دل آدمیان القا کنند ، آن القا اگر در بیداری باشد ، نامش الهام است ؛ و اگر در خواب باشد ، نامش خواب راست است . و هر وقت که ملائکه سماوی از آسمان به زمین آیند و مصوّر شوند ، و بر انبیا ظاهر شوند ، و سخن خدای به انبیا رسانند ، نامش وحی است و بعضی انبیا را همیشه وحی در خواب بوده است ، و پیغمبر ما را در اوّل شش ماه وحی در خواب بوده است . و ازین جهت فرمود که خواب راست یک جزو است از چهل و شش جزو نبوت . و مردم آن چه در بیداری ببینند یا شنوند ، یا وقتی دیده باشند یا شنوده باشند ، و آن را در خواب بینند ، آن خواب را اعتباری نیست ، و آن خواب را تعبیر نیست .

فصل نهم : در بیان نصیحت

(28) ای درویش ! حیات را به غنیمت دار ، و صحّت را به غنیمت دار ، و جوانی را به غنیمت دار ، و جمعیّت را به غنیمت دار ، و یاران موافق را و دوستان مشفق را به غنیمت دار ، که هر یک نعمتی عظیم اند ، و مردم ازین نعمت ها غافل اند . و هر که نعمت نشناسد از آن برخورداری نیابد . و این نعمت ها هیچ بقا و ثبات ندارند ، اگر در نیابی خواهند گذشت . و چون بگذرد ، هر چند پشیمانی خوری ، سود ندارد . امروز که داری غنیمت دار ، و هر کار که امروز می توانی کردن ، به فردا مینداز که معلوم نیست که فردا چون باشد .

هزار نقش بر آرد زمانه و نبود           یکی چنانکه در آیینه تصور ماست

(29) ای درویش ! تو از این ها مباش که چون نعمت فوت شود آنگاهش قدر بدانی که بعد از فوت نعمت قدر دانستن هیچ فایده ندهد . با وجود نعمت ، اگر قدر نعمت را بدانی توانی که آن را به غنیمت داری . این بود منزل اوّل ، و علما جمله درین منزل اند ، و حکما در منزل دوّم اند  . والحمد لله ربّ العالمین .                    

رساله در بیان فقر و زهد و توکل و محبت خدای

 رساله در بیان فقر و زهد و توکل و محبت خدای

(1) چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جمله درویشان ازین بیچاره درخواست کردند ، که می باید که در فقر و زهد و توکل و محبت خدای رساله ئی جمع کنید . درخواست ایشان اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد : (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابه جدیر )) .

فصل اوّل : در بیان فقر و مراتب فقر

(2) بدان که فقر عبارت از بی چیزی است و فقیر کسی را می گویند که او را از دنیا هیچ چیز نباشد .

(3) ای درویش ! بی چیزی نعمت عظیم است ، و توانگری محنت عظیم است ، امّا مردم نمی دانند که درویشی نعمت است ، از درویشی می گریزند ، و در توانگری می آویزند . و به این سبب در دنیا در بلاها و فتنه ها می افتند ، و در آخرت به عذاب های گوناگون گرفتار می شوند .

(4) ای درویش ! چنان که با عسل گرمی همراه است ، و چنان که با کافور سردی همراه است ، با مال و جاه تفرقه و پراکندگی همراه است ، هر که عسل خورد ، اگر دانا و اگر نادان ، گرمی عسل در وی اثر کند . هم چنین هر که را مال یا جاه پیدا آید ، اگر دانا و اگر نادان ، تفرقه و پراکندگی و بلا و فتنه روی به وی نهد .

(5) ای درویش ! پیغمبر ما درویشی اختیار کرده است ، از جهت آن که خاصیّت های درویشی و خاصیّت های توانگری را دیده است و دانسته است . و با امّت می گوید که هر که راحت و آسایش می خواهد در دنیا و آخرت ، باید که درویشی اختیار کند ، و هر که تفرقه و پراکندگی و بلا و عذاب می خواهد در دنیا و آخرت ، باید که توانگری اختیار کند . درویشی یک عیب دارد و هنرهای بسیار ، و توانگری یک هنر دارد و عیب های بسیار ، امّا آن یک عیب درویشی ظاهر است و هنرها پوشیده ، و آن یک هنر توانگری ظاهر است و عیب ها پوشیده . مردم آن چه ظاهر است ، می بینند ، و آنچه پوشیده است نمی بینند .

(6) ای درویش ! توانگر بعد از چندین سال که زحمت های گوناگون از توانگری کشیده باشد ، و در بلاها و فتنه ها افتاده بود ، آنگاه به یقین بداند که توانگری محنت بزرگ و درویشی نعمت عظیم است .

(7) چون معنی فقر را دانستی ، اکنون بدان که فقرا مراتب دارند و هر یک در مرتبه ئی اند . مرتبه اوّل آن است که او را از دنیا هیچ چیز نباشد ، امّا وی از دنیا می خواهد ، طلب دنیا می کند ، و به حاجت وی حاجت از مردم سوال می کند . و این را فقر حریص می گویند . مرتبه دوّم آن است که او را از دنیا هیچ چیز نباشد ، و طلب دنیا نمی کند ، و دنیا نمی خواهد ، امّا به وقت ضرورت سوال می کند ، و بقدر ضرورت چیزی می خواهد ، و به آن قناعت می کند . و این را فقیر قانع می گویند . مرتبه سوّم آن است که او را از دنیا هیچ چیزی نباشد ، و طلب دنیا نمی کند ، و دنیا نمی خواهد و به وقت ضرورت سوال نمی کند و اگر چیزی نمی رسد صبر می کند ، و به توکل زندگانی می کند و این را فقیر صابر می گویند . مرتبه چهارم آن است که او را از دنیا هیچ چیزی نباشد ، و طلب دنیا نمی کند و دنیا نمی خواهد و به وقت ضرورت سوال نمی کند ، و اگر چیزی نمی رسد ، شکر می کند ، و به توکل زندگانی می کند . و این را فقیر شاکر می گویند .

(8) کار فقیر صابر و شاکر دارند ، از جهت آن که در دنیا دوستان خدای اند ، و در آخرت هم نشینان خدای اند . فردای قیامت جمله آدمیان عذر خواه باشند ، و در حضرت خدای عذر تقصیرات خواهند ، و خدای تعالی عذر درویشان صابر و شاکر خواهد . گوید که دنیا را چون گذرانیدید ، و به سبب دوستی من این همه بلاها و زحمت ها کشیدید ، امروز روز شماست . هر زحمتی که در دنیا از جهت ما کشیدید ، امروز در مقابله آن دو چیز شما را کرامت کرده ام : یکی آن که بی حساب به بهشت روید ، و در بهشت هر مرادی که شما را می باید ، حاصل است ؛ و دیگر آن که هر که را شفاعت کنید ، قبول کنم . گرد عرصات بر آیید ، و هر که روزی با شما نیکی کرده است ، دست ایشان گیرید ، و ایشان را با خود به بهشت برید . و رسول می فرماید : که درویشان امّت من پیش از توان گران به پانصد سال در بهشت روند. و به روایتی دیگر آمده است که پیش از توانگران به چهل سال در بهشت روند .

(9) ای درویش ! شاید که مراد ازین حدیث درویشان حریص باشند ، یعنی که درویشان قانع و صابر و شاکر پیش از توانگران به پانصد سال در بهشت روند ، و درویشان حریص پیش از توانگران به چهل سال در بهشت روند . پس درویشان حریص هم از ثواب فقرا بی بهره و بی نصیب نیستند . و دیگر رسول فرمود : که بهشت را به من نمودند ، بیشتر اهل بهشت درویشان بودند . و دوزخ را به من نمودند ، بیشتر اهل دوزخ توانگران بودند .   

(10) ای درویش ! درویشی نعمت عظیم است . اگر قدرش بدانند ، صبر کنند یا شکر گویند . می آرند شقیق به ابراهیم ادهم رسید . ابراهیم از شقیق سوال کرد که یا شقیق ! درویشان شهر خویش را چون گذاشتی ؟ شقیق فرمود : که به نیکو ترین حال . ابراهیم فرمود : که آن حال چون است ؟ شقیق فرمود : (( اگر بیابند ، شکر کنند ، و اگر نیابند ، صبر می کنند )) . ابراهیم فرمود : که سگان شهر ما هم چنین کنند ، اگر می یابند ، می خورند ، و اگر نمی یابند ، صبر می کنند . شقیق فرمود : یا ابراهیم ! پس درویشان چون زندگانی کنند ؟ فرمود : که اگر نیابند ، شکر کنند و اگر بیابند ، ایثار کنند . شقیق انصاف بداد و فرمود : که درویشان باید که چنین زندگانی کنند .

(11) می آرند که یکی نزدیک ابراهیم ادهم ده هزار درم بیاورد و گفت : که این را از من قبول کن ، و در مصلحت خود صرف کن ؛ ابراهیم آن را قبول نکرد . آن کس الحاح می کرد و شفاعت می کرد تا باشد که قبول کند . ابراهیم فرمود : که الحاح مکن ، و زحمت مکش ، که من قبول نکنم . تو می خواهی که نام من از جریده درویشان محو کنند و در جریده توانگران ثبت کنند .

(12) ای درویش ! اگر این مقام بزرگ نبودی ، پیغمبر ما به این مقام فخر نیاوردی که (( الفقر فخری )) و اگر این مقام به حضرت خدای بزرگ نبودی ، پیغمبر از خدا این مقام نخواستی (( اللّهم احیینی مسکینا و امتنی مسکینا و احشرنی فی زمرة المساکین )) .

فصل دوّم : در بیان زهد و مراتب زهّاد

(13) بدان که زهد عبارت از ترک است ، و زاهد کسی را گویند که او را از دنیا چیزی بوده نباشد ، و به اختیار خود آن را ترک کرده بود . و هر که چیزی نبوده باشد ؛ و ترک نبوده بود ، او را زاهد نگویند ، فقیر گویند . و هر که ترک دنیا کند از برای اظهار سخاوت ، یا از برای قبول خلق ، یا از جهت سبب دیگر که نه از برای خدا بود ، و نه از برای آخرت بود ، او را هم زاهد نگویند . زاهد آن باشد که ترک دنیا کند از برای ثواب آخرت یا از برای خدا ! 

     (14) ای درویش ! زاهد مطلق آن بود که به یک بار ترک دنیا کند و روی از مال و جاه به کلی بگرداند . اگر چه زهد از بعضی دنیا درست است ، چنان که توبه از بعضی معاصی درست است ، امّا ثوابی که موعود در آخرت ، زاهدان و تایبان را آن زاهدی است که روی از دنیا به کلّی گردانیده بود ، و آن تایبی است که روی از معاصی به کلّی گردانیده باشد .

(15) چون معنی زهد را دانستی ، اکنون بدان که زهّاد مراتب دارند ، و هر یک در مرتبه ئی اند . مرتبه اوّل آن است که زاهد شود تا از عقاب آخرت ایمن گردد و از عذاب های گوناگون دوزخ خلاص یابد . و این زهد خایفان است . مرتبه دوّم آن است که زاهد شود برای ثواب آخرت و نعمت های گوناگون بهشت و این زهد راجیان است . مرتبه سوّم آن است که زهد وی نه از خوف دوزخ باشد ، و نه از امید بهشت بود ، خاصّ از جهت دوستی خدا کرده باشد ، و دوستی خدای تعالی چنان بر دل مستولی شده باشد که پروای هیچ چیزی دیگرش نباشد .

(16) ای درویش ! هر که ترک دنیا کند از برای ثواب آخرت ، زاهد است ، امّا نزدیک اهل معرفت این زهد ضعیف است ، از جهت آن که دنیا و آخرت در نظر عارفان حقیر و مختصر است . ایشان از عذاب های گوناگون دوزخ نترسند ، و به نعمت های گوناگون بهشت امید ندارند . از خدا بترسند ، و به خدا امید دارند ، و از خدا می جویند .

(17) ای درویش ! آن قدر ندارد که تو به وی مشغول شوی ، و در طلب وی عمر عزیز خود را ضایع گردانی . چیزی که امروز با توست ، و فردا با دیگری خواهد بود ، او را نزدیک عاقل هیچ قدری نباشد ، و عاقل دل را بر وی ننهد . بایزید را پرسیدند که این مقام به چه یافتی ؟ فرمود : که به هیچ . گفتند : (( چون ؟)) فرمود : که به یقین دانستم که دنیا هیچ است . ترک دنیا کردم و این مقام یافتم .

(18) ای درویش ! اگر این سخن را فهم نکردی ، و دنیا پیش تو قدری دارد ، بدان که زهد معامله است که با خدا می کنند . دنیا می دهند و آخرت می ستانند ، فانی میدهند و باقی می ستانند . هر که کاسه سفالین بدهد ، و در مقابله آن کاسه زرین بستاند معامله ای باشد بغایت با نفع و پر سود ، و جمله عاقلان با این معامله رغبت نمایند . ازینجا گفته اند که زاهدان عاقل ترین آدمیان اند .

(19) ای درویش ! اگر این سخنان را فهم نمی کنی ، و باور نداری ، بدان که دنیا تخم تفرقه و اندوه است ، و تخم بلا و عذاب است . هر که را مال و جاه بیشتر می شود ، تفرقه و اندوه وی ، و بلا و عذاب وی بیشتر می گردد . عاقلان هر چیز که می خواهند ، از برای راحت و آسایش خواهند ، و راحت و آسایش در ترک است . پس هر که عاقل بود ، ترک اختیار کند به قدر آن که تواند ، اگر ترک کلّی کند ، راحت کلّی یابد ؛ و اگر ترک کلّی نتواند کرد ، به قدر آن که ترک می کند ، راحت می یابد .

(20) ای درویش ! هر که را در دنیا مرادی بر آید ، در زیر آن مراد صد نامرادی نهفته است . عاقل از برای یک مراد تحمّل صد نامرادی نکند ، ترک آن یک مراد کند ، تا آن صد نامرادیش نباید کشید .  

فصل سوّم : در بیان توکل

(21) بدان که توکّل کار خود به کسی گذاشتن است ، و خدا می فرماید : که هر که کار خود به من گذارد ، من بسازم کارهای وی را (( و من یتوکّل علی الله فهو حسبه انّ الله بالغ امره )) .

(22) ای درویش ! حقیقت توکّل آن است که بنده به یقین بداند که خدای تعالی قادر است بر روزی رسانیدن بندگان ، و با آن که قادر است ، وعده کرده است که روزی بندگان بر من است ، و به یقین بداند که خدای تعالی وعده خود خلاف نکند . چون این ها به یقین دانست ، و اعتماد بر کرم و فضل خدای کرد ، و دل وی آرام گرفت ، و ازین نمی گردد ، توکّل بنده تمام شد .

(24) ای درویش ! توکّل درست از یقین درست می آید . یقین هر که تمام تر بود ، توکّل وی درست تر بود . و یقین در دل است ، و توکّل کار دل است . چون دل آرام گرفت ، خدا روزی بندگان می رساند ، و کار بندگان می سازد ، اگر در ظاهر بنده کاری کند یا نکند ، و به کسی مشغول شود یا نشود ، و مباشرت اسباب کند یا نکند ، نقصانی در توکّل وی نیاید . اگر به در حاکمی رود ، به یقین بداند که قاضی حاجت خدای است . اگر به نزدیک طبیب رود ؛ به یقین داند که شفای بنده از خدای است ، و مانند این .

(25) ای درویش ! باید که متوکّل را اعتماد بر مال ، و اعتماد بر کسب ، و اعتماد بر اسباب نباشد ، اعتمادش بر کرم و فضل خدا باشد .

(26) چون حقیقت توکّل را دانستی ، اکنون بدان که کسانی که عیال دارند ، اگر کسب کنند ، و اگر ذخیره نهند ، توکّل ایشان را زیان ندارد ، امّا باید نفقه یک سال بیش ننهند ، و کسب بر وجه حلال کنند ، و در معامله کم ندهند ، و زیاده نستانند ، و رحمت و شفقت در هیچ موضع فرو نگذارند . و کسانی که عیال ندارند ، و مجرد اند ، اگر ایشان را چنان اند که روزی چیزی خوردنی به ایشان نرسد ، و اندرون ایشان متفرق و پراکنده شود ، و انتظار کشند که کسی چیزی خوردنی به پیش ایشان برد ، باید که به کسب مشغول شوند . و آن کسب توکّل ایشان را زیان ندارد ، امّا باید که به قدر ضرورت کسب کنند ، و ذخیره ننهند ؛ هر چه در روز کسب کنند ، در همان روز در راه رضای خدا صرف کنند . و اگر چنان اند که ایشان را اگر یک روز ، و اگر دو روز ، و اگر سه روز چیزی خوردنی نمی رسد ، و اندرون ایشان متفرق و پراکنده نمی شود ، و انتظار آن نمی کشد که کسی چیزی خوردنی به پیش ایشان برد ، ایشان اهل صحبت اند ، کار ایشان فراغت و جمعیّت است ؛ باید که باقی عمر را به غنیمت دارند . و غنیمت داشت باقی عمر آن باشد ، که دست از صحبت یکدیگر ندارند ، و یکدیگر را عزیز دارند ، و در بر آوردن مراد یکدیگر کوشند ، و بر یکدیگر تکبّر نکنند ، و در میان ایشان شیخی و مریدی باید که نباشد . شیخی و مریدی کار مبتدیان است ، در نهایت شیخی و مریدی نبود ، جمله برابر باشند ، و خدمت یکدیگر کنند ، و منّت به خود فرو گیرند ، تا از آن صحبت برخورداری یابند ، و باقی عمر را به غنیمت داشته باشند . و زکات فراغت و جمعیّت را باید که این طایفه این بیچاره به دعای خیر یاد کنند ، که این بیچاره همیشه خواهان این بود ، و نیافت ، یا در وقت ما این طایفه نبودند ، و یا بودند ، روی به من ننمودند .

در دهر وفا نبود هرگز                     یا بود به بخت ما کنون نیست  

و این طایفه باید که ذخیره ننهند . هر چه خدا به ایشان فرستد از خوردنی و پوشیدنی ، چون به قدر ضرورت حظ خود را بردارند ، باید که باقی را ایثار کنند .

(27) ای درویش ! هر که علم و ارادت و قدرت خدا ندید بر کلّ کاینات ، اعتماد وی بر اسباب است ، و از اسباب در نمی تواند گذشت . و به مسبب اسباب نمی تواند رسید . پس هر وقت که در اسباب خللی پیدا آید ، وی غمناک و اندوهگین شود ، و متفرق و پراکنده خاطر گردد . هر که علم و ارادت و قدرت خدا را محیط دید بر کلّ کاینات ، اعتماد وی بر خدای است ، نه بر اسباب ، از جهت آن که وی اسباب را هم چون مسببّات عاجز ، و بیچاره و مقهور ، و مسخر خدا دید ؛ و خدا را دانا به همه چیز و توانا بر همه چیز دید ، و به یقین دانست که هر چه می کند ، خدا می کند ؛ و هر چه می دهد ، خدا می دهد . پس اگر در اسباب خللی پیدا آید ، وی غمناک و اندوهگین نشود ، و متفرق و پراکنده خاطر نگردد .

(28) ای درویش ! به یقین بدان که قادر مطلق اوست . هر چه می خواهد ، می کند . (( فعال لما یرید )) صفت اوست . بی علم و ارادت و قدرت وی برگی بر درخت نجنبد ، و دست هیچ کس حرکت نکند ، و دل هیچ کس هیچ نیندیشد . اندیشه دل ها ، و حرکت دست ها و زبان ها به علم و ارادت و قدرت اوست ، بلکه جنبش تمام موجودات به علم و ارادت و قدرت اوست . بی علم و ارادت و قدرت او هیچ چیز در وجود نیاید ، و هیچ چیز حرکت نکند . خالق جمله اشیا اوست ، و محرّک جمله اشیا اوست ، محیی و ممیت اوست ، ضارّ و نافع اوست ، قابض و باسط اوست . هر که فراخی می دهد ، او می دهد ؛ هر که را تنگی می دهد ، او می دهد : (( نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیوة الدنیا )) . مشایخ این دعا را بسیار خوانده اند : (( اللهّم لا مانع لما اعطیت و لا معطی لما منعت و لا هادی لمن اظلت و لا مضل لمن هدیت و لا راد لما قضیت و لا ینفع ذاالجدّ منک الجدّ )) .

(29) ای درویش ! چون دانستی که حال چنین است ، بیش غم مخور ، و کار به خدا بگذار ، که کار ساز بندگان اوست . بنده باید که کار خود کند ، که خداوند کار خود می کند . کار بنده فرمان برداری است ، و کار خداوند پروردگاری است .

(30) ای درویش ! دانایان در دنیا هرگز چیزی نخواسته اند ، به هر چه پیش آمده است ، راضی و تسلیم بوده اند ، از جهت آن که دانسته اند که آدمی نداند که به آمد وی در چیست ؟ (( عسی ان تکرهوا شیئا و هم خیر لکم و عسی ان تحبّوا شیئا و هم شرّ لکم )) . و به یقین دانسته اند که خدای مصلحت کار بنده داند . پس تدبیر و تصرّف خود ، و ارادت و اختیار خود از میان برداشته اند ، و کار به خدای بگذاشته اند . (( وافّوض امری الی الله انّ الله بصیر بالعباد )) .

فصل چهارم : در بیان محبت خدا

(31) بدان که محبّت خدای تعالی مقام بلند است . و غایت کمال بنده آن است که دوستی خدای تعالی بر دل وی غالب شود ، و همگی دل وی را فرو گیرد . و اگر همگی دل را فرو نگیرد ، باری چنان باشد که دوستی خدای غالب تر بود از دوستی چیزها دیگر که نجات بنده در این است . و لذّت و راحت در آخرت بر قدر دوستی خدا خواهد بود ؛ هر که را زیاده باشد ، زیاده بود ، و هر که را هیچ نباشد ، هیچ نبود . رسول (ع) می فرماید : که ایمان هیچ کسی درست نیست تا آنگاه که خدای را و رسول خدای را از همه چیزها دوست تر نگیرد . و از رسول سوال کردند که ایمان چیست ؟ فرمود : که دوستی خدای و دوستی رسول خدای . و رسول همیشه این دعا می کرد : (( اللهمّ ارزقنی حبّک و حبّ من یحبّک و حبّ عمل یقربنی الی حّّبّک )) .

(32) ای درویش ! محبّت خدای تعالی از معرفت خدای تعالی پیدا می آید . هر که را معرفت خدای تعالی باشد ، البته او را محبّت خدای تعالی بود ؛ و محبّت خدای تعالی بر قدر معرفت خدای تعالی باشد . اگر معرفت به کمال بود ، محبّت هم به کمال باشد ؛ و چون محبّت به کمال باشد ، لذّت و راحت در آخرت هم به کمال باشد .

(33) ای درویش ! معرفت خدای تعالی اصل است ، و بنای چندین مقامات بر وی است . اگر معرفت خدای تمام حاصل شد ، باقی مقامات که بنا بر وی است ، آسان گشت ؛ بلکه باقی مقامات جمله حاصل شد ؛ و شک نیست که این چنین است ، از جهت آن که سالک چون یک قدم در معرفت نهاد ، در هر مقامی یک قدم نهاد . چون معرفت تمام شد ، جمله مقامات که بنا بر وی است تمام شد . و این سخن بغایت خوب است . در معرفت می باید کوشید ، که باقی خود حاصل شود الا اخلاق ، که اخلاق از معرفت پیدا نیاید ، کسب اخلاق به طریق دیگر است . هر یک عالمی اند ، اخلاق عالمی است و معارف عالمی است . بسیار کس را باشد که معارف باشد و اخلاق نباشد ، و بسیار کس را بود که اخلاق بود و معرفت نبود . هر که را دو بود ، او به کمال باشد .

تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، غرض ما بیان محبّت حق تعالی بود .

(34) ای درویش ! تا دوستی خدای تعالی همگی دل بنده را فرو نگیرد ، بنده یک جهت و یک قبله نگردد . و تا بنده یک جهت و یک قبله نشود ، حاضر نگردد ، و با خدای نتواند بود .

(35) ای درویش ! خدای با بنده است ، بنده می باید که با خدای باشد ، تا کمال بنده بود . تا دوستی خدای همگی دل بنده را فرو نگیرد ، بنده با خدا نتواند بود . و چون بنده با خدا باشد ، اگر نماز گذارد ، به حضور گذارد ، و اگر تسبیح گوید ، به حضور گوید ، و اگر صدقه دهد ، به اخلاص دهد . با خدای بودن هنرهای بسیار دارد ، و بی خدای بودن عیب های بسیار دارد . و هر طاعتی که نه به حضور بود ، آن طاعت صورتی باشد بی جان ، و صورت بی جان را قدری نباشد . کار حضور دل دارد : (( لا صلوة الا به حضور القلب )) . هر که در مدت عمر سجده ئی به حضور کرد ، کار خود تمام کرد . و هر که در مدّت عمر هر روز هزار رکعت نماز بی حضور کرد ، هیچ کاری نکرد و طریق به دست آوردن حضور هیچ طریق نیست الا دوستی خدای . چنان که معرفت اصل چندین مقامات است ، محبّت خدای تعالی اصل چندین مقامات است .

(36) ای درویش ! این سه رساله را در اصفهان جمع کردم و نوشتم . و الحمدالله ربّ العالمین .                  

رساله در بیان مبدا اوّل و در بیان عالم جبروت و عالم ملکوت و عالم ملک

رساله دوّم در بیان مبدا اوّل و در بیان عالم جبروت و عالم ملکوت و عالم ملک

 رساله دوّم در بیان مبدا اوّل و در بیان عالم جبروت و عالم ملکوت و عالم ملک

(تقریر مختلف رساله دوازدهم )

(1) بدان که ملک عالم شهادت است ، و ملکوت عالم غیب است ، و جبروت عالم غیب غیب است ، و خدای تعالی غیب غیب غیب است . 

(2) ای درویش ! عالم جبروت ، که عالم غیب غیب است ، عالم قوّت است ، و عالم قوّت بالای عالم ملک و عالم ملکوت است ، از جهت آن که در عالم ملک و عالم ملکوت موجودات بالفعل اند ، و در عالم جبروت موجودات بالقوة اند ، و موجودات بالقوة اوّل ندارند ، و موجودات بالفعل اوّل دارند .

(3) ای درویش ! جواهر و اعراض عالم جمله به یک بار در عالم عدم بالقوة موجود اند به طریق کلّی . آن جواهر و اعراض را که در عالم عدم بالقوة موجود اند به طریق کلّی ، ماهیّات و ممکنات و کلیّات می گویند . و آن موجودات بالقوة جمله شیء اند ، و جمله معدوم خدای اند . معدوم ممکن دیگر است ، و معدوم ممتنع دیگر است . معدوم شیء است ، امّا معدوم ممتنع شیء نیست . و این اشیا را ابن عربی اعیان ثابتة می گوید ؛ و شیخ المشایخ شیخ سعد الدین حموی اشیای ثابته می گوید ؛ و این بیچاره حقایق ثابته می گوید . و این اشیا را از آن جهت ثابته می گویند که هرگز از حال خود نگشتند و نخواهند گشت . تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، غرض ما درین موضع بیان ماهیّات است .

فصل اوّل : در بیان ماهیّات

(4) بدان که ماهیّات حقایق موجودات اند . هر موجودی که بالفعل موجود است ، آن موجود حقیقتی دارد ، و آن موجود به آن حقیقت بالفعل موجود است ؛ که اگر آن حقیقت نبودی ، آن موجود بالفعل موجود نبودی . آن حقیقت را ماهیّت می گویند ، و آن حقیقت را ممکن هم می گویند . و آن حقیقت غیر وجود و غیر عدم است . وجود خارجی و عدم خارجی دو صفت وی اند ؛ و آن حقیقت گاهی موصوف است به صفت وجود ، و گاهی موصوف است به صفت عدم . و در وجود خدای تعالی ، که مبدا اوّل است خلاف کرده اند ، که ماهیّت دارد یا ندارد . و بعضی گفته اند که وجود خدای تعالی ماهیّت ندارد ، از جهت آن که در ذات خدای تعالی به هیچ نوع کثرّت نیست ، خدای تعالی وجود مجرّد است و وحدت صرف است . و بعضی گفته اند که وجود خدای تعالی عین حقیقت اوست . و بعضی گفته اند که وجود خدای تعالی غیر حقیقت اوست ، از جهت آن که وجود خدای تعالی معلوم بشر است ، و حقیقت خدای تعالی معلوم بشر نیست . پس حقیقت او غیر وجود او باشد . امّا در موجودات ممکن اتفّاق کرده اند که جمله ماهیّات دارند ، و ماهیّات حقایق موجودات اند ، و غیر موجودات اند . و اسامی چیزها اسامی آن حقایق اند ، هم چون اسم عالم . و اسم آسمان ، و اسم زمین و اسم انسان و مانند این ، جمله اسامی آن حقایق اند ، یعنی اسامی ماهیّات اند ، از جهت آن که عالم را وصف می تواند کرد به صفت وجود و به صفت عدم . پس عالم باید که اسم چیزی باشد که آن چیز غیر وجود و غیر عدم بود ، و آن ماهیّت است . (( هل اتی علی انسان حین من الدهر لم یکن شیئا مذکورا )) دلیل این تقریر است . 

(5) ای درویش ! ماهیّات جمله پاک و مجرد اند ؛ و جمله ساده و بی نقش اند ، و جمله مستعدّ کمال خود اند . عالم ماهیّات عالمی بغایت خوش است و بی زحمت است ، و عالم وجود عالمی بغایت ناخوش است و پر زحمت است . عالم ماهیّات نمودار بهشت است ، و یا خود بهشت است ، از جهت آن که در آن عالم تفرقه و پراکندگی نیست . و رنج و بیماری نیست ، و خوف و حزن نیست ، و خستگی و ملالت نیست ، و پیری و مرگ نیست ، و از تغییر و تبدیل ایمن اند ، و هیچ نعمتی برابر امن نیست . اصل موجودات ماهیّات اند ؛ این وجود خارجی صفتی است از صفات ماهیّات . سخن دراز شد و از مقصود باز در افتادم .

فصل دوّم : در بیان استعداد ماهیِّات

(6) بدان که ماهیّات غیر آدمیان هر یکی استعداد کاری دارند . چون در خارج موجود می شوند ، هر یک به کار خود مشغول می شوند ، و هر یک نقش خود را قبول می کنند . و هر یک کار خود می توانند کرد ، و هیچ یک کار یکدیگر نمی توانند کرد . و ماهیّات آدمیان هر یک استعداد کارها دارند ، و هر یک استعداد نقش ها دارند . چون در خارج موجود می شوند ، هر یک به واسطه پدر و مادر و به واسطه هم صحبتان نقشی قبول می کنند و به کاری مشغول می شوند : (( کلّ مولود یولد علی فطرته فابواه یهودانه و ینصرانه و یمجسانه )) . و آدمیان که بعضی زیرک و بعضی احمق و بعضی سعید و بعضی شقی و بعضی عالی همّت و بعضی خسیس همّت و بعضی با دولت و بعضی با محنت و بعضی سخی و بعضی بخیل و بعضی توانگر و بعضی درویش می افتند ، این ها نه از ماهیّات اند . و این ها و مانند این ها اثر ازمنه اربعه اند ، و از اتفاقات حسنه و از اتفاقات سیئه اند . و ماهیِّات تا مادام که در خارج وجود ندارند ، جمله کلّی ، و جمله مطلق اند ، و جمله مجرّد اند از لواحق . و چون در خارج موجود می شوند ، جمله مقیّد و جمله بالواحق اند ؛  و کلّی را در خارج وجود نباشد الا در وجود جزوی . و ماهیّات پیش از وجود خارجی و بعد از وجود خارجی معلوم خدای اند ، و خدای تعالی بر جمله محیط است . پیش از وجود جمله را می داند ، و می داند که چون موجود شوند از هر یکی چه کار آید . و چون موجود شدند ، آن چه در ایشان دانسته است می بیند .

فصل سوّم : در بیان اقسام موجود و اقسام معدوم

(7) بدان که موجودات چهار قسم است : موجود ذهنی ، موجود خارجی ، موجود لفظی و موجود کتابتی . و چون موجود چهار قسم آمد ، معدوم هم چهار قسم باشد ، از جهت آن که معدوم در مقابله موجود است . چون اقسام موجود و اقسام معدوم را دانستی ، اکنون بدان که موجود ذهنی و موجود علمی هر دو یکی اند ، امّا در حقّ آدمیان موجود ذهنی می گویند ، و در حقّ خدای تعالی موجود علمی می خوانند . در موجود ذهنی احاطت علمی است ، و در موجود خارجی احاطت غیبی است ؛ در موجود ذهنی علم الیقین است ، در موجود خارجی عین الیقین است .

(8) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که ماهیّات موجودات جمله به یک بار در عالم جبروت بالقوة موجود اند به طریق کلّی ، و جمله شیء اند ، و جمله معلوم خدای تعالی اند . همیشه بر یک حال اند ، و هرگز از حال خود نگشتند و نخواهند گشت . بنابراین بعضی گفته اند که خدای تعالی عالم است به ماهیّات موجودات که کلیّات اند ، امّا عالم نیست به موجودات از جهت آن که موجودات خارجی بر یک حال نیستند ، از حال به حال می گردند . و چون معلوم بگردد ، علم هم بگردد ، و هر چه بگردد حادث باشد ، و ذات و صفات خدای تعالی قدیم است .

(9) جواب . بدان که خدای تعالی عالم است به جزئیات و کلیّات . (( و ما یخفی علی الله من شیء فی الارض و لا فی السماء )) ؛ (( یعلم خائنة الاعین و ما تخفی الصدور )) ؛ (( لا یعزب عنه مثقال ذرة فی السموات و لا فی الارض )) . امّا خدای تعالی عالم بالذّات است ؛ نه عالم بالعلم است . از گشتن معلوم گشتن علم لازم آید ، امّا از گشتن معلوم گشتن ذات لازم نیاید . چنین می دانم که تمام فهم نکردی ، روشن تر ازین بگویم.

فصل چهارم : در بیان صفات خدای تعالی

(10) بدان که خدای تعالی ، که مبدا اوّل است ، احد حقیقی است ، از جهت آن که در ذات وی به هیچ نوع کثرت نیست ، ذات مجرّد است ، و وحدت صرف است . پس اگر خدای تعالی حیّ بالحیوة ، و عالم بالعلم ، و مرید بالارادة و قادر بالقدرة و سمیع بالسمع و بصیر بالبصر و متکلّم بالکلام باشد ، در ذات وی کثرت لازم آید ؛ و به اتّفاق در ذات وی کثرت نیست . پس عالم بالعلم و قادر بالقدرة و مانند این نباشد . و به اتّفاق خدای را معلومات و مقدورات و مرادات و مانند این حاصل است ، و به غیر ذات چیزی دیگر نیست . پس به ضرورت دانستیم که خدای تعالی حیّ بالذّات و عالم بالذّات و مرید بالذّات و قادر بالذّات و سمیع بالذّات و بصیر بالذّات و متکلّم بالذّات است . امّا جوهر اوّل حی بالحیوة و عالم بالعلم و مرید بالارادة و قادر بالقدرة و سمیع بالسمع و بصیر بالبصر و متکلّم بالکلام است .

(11) ای درویش ! تمامت موجودات مظاهر صفات خدای اند . جوهر اوّل مظهر صفات ذات خدای است ، هم چون حیات و علم و قدرت و ارادت و سمع و بصر و کلام عقول و نفوس و طبایع و افلاک و انجم و عناصر مظاهر صفات افعال اند هم چون ایجاد و اعدام و احیا و اماتت و اعزاز و اذلال و قبض و بسط و مانند این .

(12) ای درویش ! صفات ذات هفت بیش نیست ، امّا صفات افعال بسیار اند . چند نوبت گفته شد که نزول در مفردات است و عروج در مرکبّات . جوهر اوّل مظهر صفات ذات است . و مفردات مظهر صفات افعال آمدند . نزول تمام شد ، و عروج هم در مقابله نزول باشد : معادن و نباتات و حیوانات مظاهر صفات افعال اند . و انسان کامل مظهر صفات ذات است . عروج تمام شد . نزول در مفردات ، و عروج در مرکّبات است . مرکّبات چون به جایی برسند که مظهر صفات ذات شوند ، عروج تمام شود ، از جهت آن که چون مظهر صفات ذات شدند ، به جوهر اوّل رسیدند و دایره تمام کردند . دایره چون به اوّل خود رسید ، تمام شد و عروج تمام گشت .

(13) ای درویش ! این نزول و عروج می بایست تا تمامت صفات و اسامی خدای ظاهر شوند ، و تمامت افعال و حکمت های خدای پیدا آیند ، از جهت آن که افعالی که از مفردات ظاهر می شوند ، از مرکّبات ظاهر نمی شوند ، و افعالی که از مرکّبات پیدا می آیند ، از مفردات پیدا نمی آیند : (( ولله جنود السموات و الارض )) ؛ و حکمت هایی که در خزاین مفردات مخزون اند ، در خزاین مرکّبات نیستند ؛ و حکمت هایی که در خزاین مرکّبات مخزون اند ، در خزاین مفردات نیستند : (( ولله خزاین السموات و الارض )) .

(14) ای درویش ! در آن وقت که در خدمت شیخ المشایخ شیخ سعد الدین حموی بودم و در سایه تربیت وی می باشیدم ، شیخ فرمود که جوهر اوّل مظهر صفات خدای است . و شیخ این مقدار بیش نفرموده است ، و مرا عجب آمد و به دشواری قبول می کردم ، و این ساعت معلوم شد که افراد موجودات جمله به یک بار مظاهر صفات خدای اند . و آن عزیز دیگر گفته است که اگر چه خدای تعالی آفریدگار موجودات است ، امّا بعضی چیزها چنان است ، که به سعی آدمی تمام می شود تا دست آدمی پای در میان نمی آرد ، و بعضی چیزها در وجود نمی آیند . اگر چه این سخن را فهم می کردیم ، امّا می پنداشتیم که مگر آدمی است که این چنین است ، و اکنون به یقین دانستیم که هر فردی از افراد موجودات این چنین است ، هر یک کاری دارند ، و هر یک کار خود می کنند . (( لا یعصون الله ما امرهم و یفعلون ما یومرون )) . و هر یک کار خود می توانند کرد ، و هیچ یک کار یکدیگر نمی توانند کرد : (( و ما منّا الا له مقام معلوم )) . و این همه می بایست تا تمامت صفات خدای تعالی ظاهر شوند . و حکمت های خدا تمام پیدا آیند . (( کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق )) .  می خواستم که معرفت ذات و صفات خدای و بحث ملک و ملکوت و جبروت درین رساله تمام کنم ، نتوانستم کرد . باشد که درین رساله که می آید تمام کنم . والحمد لله ربّ العالمین .      

رساله سوّم در بیان مبدا اوّل و در بیان عالم جبروت و عالم ملکوت و عالم ملک

 رساله سوّم در بیان مبدا اوّل و در بیان عالم جبروت و عالم ملکوت و عالم ملک

( تقریر مفصّل رساله سیزدهم ) .

(1) امّا بعد ، بدان که عالم ملک عالم اضداد است ، و عالم ملکوت ، عالم ترتیب است ، و عالم جبروت وحدت است با کثرت و عالم بی نام و نشان است . (( قل هو الله احد )) و (( الهکم اله واحد )) . در عالم جبروت موجودات جمله به یک بار بالقوة موجود اند به طریق کلّی ، امّا نام و نشان ندارند ، و شکل و صورت ندارند . پس عالم جبروت همه دارد و هیچ ندارد از آن روی که صلاحیّت همه دارد ، همه دارد ؛ و از آن روی که هیچ حاصل نیستند ، هیچ ندارد . آن موجودات بالقوة چون به عالم ملکوت رسیدند ، مراتب پیدا آمد و نام و نشان ظاهر شد ؛ و چون به عالم ملک رسیدند ، شکل و صورت پیدا آمد و اضداد ظاهر شد .

(2) ای درویش ! در عالم جبروت شهد و حنظل یک طعم دارند ، تریاق و زهر در یک ظرف پرورش می یابند ، باز و مرغ با هم زندگانی می کنند ، ازل و ابد هم خانه اند ، نمرود با ابراهیم به صلح است ، فرعون را با موسی جنگ نیست .

چه به بی رنگی رسی کان داشتی     موسی و فرعون دارند آشتی

چون که بی رنگی اسیر رنگ شد     موسی با فرعون در جنگ شد

فصل اوّل : در بیان آن که ملک نمودار ملکوت است و ملکوت نمودار جبروت

(3) بدان که ملک نمودار ملکوت است و ملکوت نمودار جبروت است ، تا از ملک استدلال کنند به ملکوت ، و از ملکوت استدلال کنند به جبروت . و اگر گویند که ملک آیینه ملکوت است ، و ملکوت آیینه جبروت است ، هم راست باشد ، از جهت آن که جبروت در ملکوت جمال خود را می بیند ، و ملکوت در ملک هم جمال خود را می بیند ، از جهت آن که هر چیز که در جبروت پوشیده و مجمل بودند ، در ملکوت مفصل گشتند و در ملکوت ظاهر شدند . و ازین جهت جبروت را لیله القدر و لیله الجمعه می گویند ، و ملک را یوم القیامة و یوم الجمعة و یوم البعث می خوانند : (( فهذا یوم البعث و لکنّکم کنتم لا تعلمون . )) سخن امام جعفر صادق است : (( انّ الله تعالی خلق الملک علی مثال ملکوته و اسّس ملکوته علی مثال جبروته لیستدّل بملکه علی ملکوته و بملکوته علی جبروته )) .

(4) ای درویش ! تقدیر موجودات جمله در عالم جبروت کردند ، و کمّیت و کیفیّت هر چیز در عالم جبروت معیّن گردانیدند : (( و کلّ شیء عنده بمقدار )) . آن جمله که در عالم جبروت مقدّر و معیّن گردانیده بودند ، مجمل و پوشیده بودند ، اکنون در عالم ملکوت و عالم ملک مفصل گشتند و ظاهر شدند ، و از عالم اجمال به عالم تفصیل آمدند ، و از عالم قوّت به عالم فعل رسیدند .

فصل دوّم : در بیان روابط عالم ها با یکدیگر

(5) ای درویش ! اگر کسی سوال کند که ذات خدا را مبدا اوّل است ، و عالم جبروت را که عالم ماهیّات است ، و عالم ملکوت را که عالم معقولات است ، و عالم ملک را که عالم محسوسات است با یکدیگر چون می باید دانست ؟ جواب این سوال بغایت مشکل است ، امّا جواب می باید گفت . و اگر می خواهی که بدانی که مشکل است ، اشارتی بکنم . نامحدود و نامتناهی را موجود دانستن ، و چیزی دیگر را هم با او موجود دانستن ، و هر دو را موجود گفتن ، چنان که نامحدود و نامتناهی را حدّ و نهایت نیست ، و جهت و تجزی ، و تقسیم نیست ، و خرق و التیام لازم نیاید بغایت مشکل است .

(6) جواب . ای درویش ! این چنین نتوان گفتن که ذات خدای تعالی بالای همه است ، باز در زیر آن عالم جبروت است ، باز در زیر آن عالم ملکوت است ، باز در زیر آن عالم ملک است ، از جهت آن که این چنین جمله محدود و متناهی باشند ، و جهت پیدا آمد . چون به یقین دانستی که این چنین نمی شاید ، و طریقی دیگر نیست الا آن که با هم باشند ، که در معیّت حدّ و نهایت لازم نیاید و جهت نباشد ، از جهت آن که معیّت به چند گونه باشد . چنین می دانم که تمام فهم نکردی ، روشن تر ازین بگویم که دانستن این سخن از مهمّات است .

فصل سوّم : در بیان خاک و آب و هوا و آتش

(7) بدان که خاک غلیظ است ، و آب لطیف است و هوا از آب لطیف تر است و آتش از هوا لطیف تر است . و هر کدام لطیف تر است ، مکان وی در عالم بالاتر .

(8) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که این هر چهار چیز به سبب لطافت و کثافت هر یکی در عالم مکانی دارند ، و در یکدیگر هم مکانی دارند ، و مثلا اگر طشتی را پر از خاک کنند ، چنان که در آن طشت هیچ چیزی دیگر را از خاک جایی نباشد ، در میان آن خاک آب را مکانی هست که در آن مکان خاک نمی تواند بودن ، آب می تواند بودن ؛ و در میان آن آب هوا را مکانی هست که در آن مکان آب نمی تواند بودن ، هوا می تواند بودن ؛ و در میان آن هوا آتش را مکانی هست که در آن مکان هوا نمی تواند بودن ، آتش می تواند بودن ، از جهت آن که هر چیز که لطیف تر است ، مکان وی دورتر است ، و نفوذ وی زیاده است ، و شمول و احاطت وی بیشتر است . و هیچ ذرّه ای از ذرّات آن خاک نیست که در طشت است آب به ذات آن نیست و بر آن محیط نیست . و هیچ ذرّه ای از ذرّات آن آب و خاک نیست که هوا به ذات با آن نیست و بر آن محیط نیست . و هیچ ذرّه ای از ذرّات آن آب و خاک و هوا نیست که آتش به ذات با آن نیست و بر آن محیط نیست . و اگر نه چنین بودی ، مزاج هرگز پیدا نیامدی ، و نبات نروئیدی . و اگر هر چهار با هم اند ، و محیط یکدیگر اند ، امّا هر یکی در مکان خود اند ،  و کثیف به مکان لطیف نمی تواند رسیدن ، و در مکان لطیف نمی تواند بودن . و اگر می خواهی که به یقین بدانی که با هم اند ، و هر یکی در مکان خود اند ، بدان که اگر کسی دست در آتش کند ، دست را سوزد ، امّا ترّ نکند ؛ و اگر کسی دست در آب کند ، دست را ترّ کند ، امّا نسوزد . و اگر کسی دست در آب جوشان کند ، دست را هم بسوزد و هم ترّ کند . معلوم شد که آب و آتش با هم اند ، و ترا به یقین معلوم است که آب و آتش در یک مکان و در یک زمان نتواند بودن . پس آب در مکان خود باشد ، و آتش در مکان خود بود . و این لطافت و کثافت می آید .

(9) ای درویش ! روشن تر ازین بگویم . بدان که اگر شمعی در خانه تاریک آرند ، و خانه به شعاع شمع روشن شود ، و شعاع شمع همه جای هوای خانه را بگیرد ؛ جای هوای آن خانه تنگ نشود ، و حاجت به آن نباشد ، که بعضی از هوای آن خانه بیرون رود تا شعاع شمع راه یابد و تمام خانه را روشن کند ، از جهت آن که مکان نور دیگر است و مکان هوا دیگر ، نور در مکان خود است ، و هوا در مکان خود است . در آن مکان که نور است ، هوا بر آن مکان نمی تواند رسیدن ، و در آن مکان نمی تواند بودن . پس نور هوا را خرق نمی کند ، و جای هوا تنگ نمی کند ؛ و هوا نور را خرق نمی کند ، و جای نور تنگ نمی کند ؛ هر یک در مکان خود باشند و اگر ده شمع دیگر در همین خانه آرند ، و خانه به غایت روشن شود ، هوای آن خانه همچنان به جای خود بود و به حال خود ماند ، و به واسطه شعاع شمع از جای خود نجنبد .

(10) ای درویش ! اگر می خواهی که بدانی که از مکانی به مکانی چند تفاوت است ، بدان که بعضی در مکان خاک سفر می کنند ، و بعضی در مکان هوا سفر می کنند ، و بعضی در مکان نور سفر می کنند . آن که در مکان خاک سفر می کند ؛ غایتش آن باشد که در روزی ده فرسنگ یا بیست فرسنگ سفر کند ؛ و آن که در مکان هوا سفر می کند ، در روزی پانصد فرسنگ یا هزار فرسنگ سفر می کند ؛ و آن که در مکان نور سفر می کند ، در یک لحظه از مشرق تا به مغرب می رود ، و از مغرب به مشرق می آید ، و در یک لحظه از فرش به عرش می رود و باز می آید . تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم !

(11) ای درویش ! این تقریرها که کرده شد نظیر سخن ما نیست ، از جهت آن که خاک و آب و هوا و آتش هر چهار جسم اند و در مکان و در جهت اند ، و محدود و متناهی اند ، و قابل تجزی و تقسیم ، و قابل خرق و التیام اند و سخن ما در ذات خدا ، و عالم جبروت ، و عالم ملکوت است ، که جسم نیستند ، و در مکان و در جهت نیستند ، و قابل تجزی و تقسیم نیستند ، و قابل خرق و التیام نیستند ، امّا این سخن ها از جهت تقرّب فهم را گفته شد . تا تو با این سخن ها آشنا شوی ، نظیری دیگر نزدیک تر ازین بگویم .

فصل چهارم : در بیان روح و جسم آدمی

(12) بدان که روح آدمی به ذات با جسم آدمی است ، هیچ ذرّه ئی از ذرّات جسم نیست که روح به ذات با آن نیست . و بر آن محیط نیست  . و با آن که چنین است . جسم در مکان خود است ، و روح در مکان خود است ؛ و جسم به مقام روح نمی تواند رسید ، و در مقام روح نمی تواند بود . اگر از جسم عضوی جدا کنند ، روح در مقام خود است و به حال خود است ؛ و اگر عضوی دیگر جدا کنند ، همچنان روح در مقام خود است و به حال خود است . تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ؛ اگر جسم را ذرّه ذرّه کنند ، در روح هیچ تفاوت نکند ، و هیچ آسیبی به روح نرسد ، از جهت آن که جسم ، و افعال جسم و آلت جسمانی به مقام روح نمی تواند رسید .

(13) ای درویش ! روح با جسم است ، نه در جسم است . حلولی از اینجا غلط کرد ، و سرگردان شد ، و ندانست که خدا با همه است ، نه در همه است . و فرق بسیار است میان آن که با همه باشد ، یا در همه باشد . و این به سبب لطافت روح و کثافت جسم است . و در جمله لطیف ها  و کثیف ها هم چنین می دان ؛ کثیف به مقام لطیف نمی تواند رسید ، و در مقام لطیف نمی تواند بود ؛ و لطیف مراتب دارد ؛ هر چند لطیف تر بود ، نفوذ و احاطت وی بیشتر بود .

فصل پنجم : در بیان آن که خدا به ذات به همه چیز است

(14) ای درویش ! این همه از جهت آن تقریر کردم تا این سخن که خواهم گفت دریابی . بدان که لطافت عالم ملک هیچ نسبتی ندارد به لطافت عالم ملکوت ، و عالم ملکوت بغایت لطیف است . و لطافت عالم ملکوت هیچ نسبتی ندارد به لطافت عالم جبروت بغایت لطیف لطیف است . و لطافت عالم جبروت هیچ نسبتی ندارد به لطافت ذات خدای تعالی ، و ذات خدای تعالی بغایت لطیف لطیف لطیف است ، لطافت بی نهایت است ، و بیرون از حدّ وصف و فهم است .  

(15) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که هیچ ذرّه ئی از ذرّات عالم ملک نیست که عالم ملکوت به ذات با آن نیست ، و بر آن محیط نیست ؛ و هیچ ذرهّ ئی از ذرّات عالم ملک و عالم ملکوت نیست که عالم جبروت به ذات به آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و هیچ ذرّه ئی از ذرّات عالم ملک و عالم ملکوت و عالم جبروت نیست که خدای تعالی به ذات با آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و از آن آگاه نیست : (( الا انّهم فی مریة من لقاء ربّهم الا انّه بکلّ شیء علما )) .

(16) ای درویش ! احاطت جسمی دیگر است و احاطت روحی دیگر است ؛ و احاطت جسمی احاطت مجازی است ، و احاطت روحی احاطت حقیقی است . احاطت جسمی هم چون احاطت افلاک است مر یکدیگر را ، و احاطت روحی هم چون احاطت روح آدمی است مر جسم را ؛ هیچ ذرّه ئی از ذرّات جسم نیست که روح به ذات با آن نیست ، و بر آن محیط نیست .

(17) تا سخن دراز نشود و از مقصود باز نمانیم ، غرض ما ازین سخن ها آن بود که تو را به یقین معلوم شود که خدای تعالی به ذات با همه است . و از همه آگاه است ، هیچ ذرّه ئی از ذرّات عالم ملک و عالم ملکوت و عالم جبروت نیست که خدای تعالی به ذات با آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و از آن آگاه نیست . این است معنی (( و هو اللطیف الخبیر )) . با این یک کلمه می بایست که جمله اهل عالم به محمّد ایمان آوردندی ، امّا از آن ایمان نیآوردند ، که معنی (( و هو اللطیف الخبیر )) در نیافتند . پیدا باشد که در عالم چند کس معنی (( و هو اللطیف الخبیر )) در یافته باشند .

(18) ای درویش ! لطیف مطلق محیط مطلق باشد ، و محیط مطلق خبیر مطلق بود ، یعنی لطیف حقیقی محیط حقیقی باشد ، و محیط حقیقی خبیر حقیقی بود ، از جهت آن که هر چند لطافت زیاده بود ، احاطت بیشتر باشد ، و اگر کسی این معنی را در نیافته باشد ، ازین آیت چه فهم کند : (( و هو معکم این ما کنتم و الله بما تعملون بصیر )) ، و ازین حدیث چه معلوم کند که (( کنت له سمعا و بصرا و یدا و لسانا بی یسمع و بی بصیر و بی یبطش و بی ینطق )) .

(19) ای درویش ! حضرت عزت تمامت مخلوقات بغایت نزدیک است ، و از تو به تو نزدیک تر است : (( و نحن افرب الیه من حبل الورید )) . و در قرآن و احادیث مانند این بسیار است ، امّا چه فایده که فهم کنند که آن سخت اندک اند : (( و قلیل من عبادی الشکور )) . شکر نعمت بعد از دریافت بود . لاجرم چون دریابندگان اندک اند ، شکر کنندگان هم اندک اند . پس مردم بغایت دور دور دور مانده اند . و از خدا بی بهره و بی نصیب افتاده اند . از مردم عجب نیست ، که مردم بیشتر نادان و غافل افتاده اند . (( اولئک کلانعام بل اضلّ اولئک هم الغافلون )) ، امّا از سالکان عجب می آید که سالکان عالم ملکوت را از خود بغایت دور تصوّر کرده اند ، و عالم جبروت را بغایت دور دور تصوّر کرده اند ، و خدا را تعالی و تقدّس بغایت دور دور معلوم کرده اند ، و همه روزه فریاد می کنند و می گویند که خدای را می طلبیم و نمی یابیم . و نمی دانند که خدای حاضر است همه جای و همه وقت ، و حاجت به طلب کردن نیست . شیخ اوحدی فرماید :

در دیده دیده ام تویی بینایی     در لفظ و عبارتم تویی گویایی

اندر قدمم راه تویی پیمایی     ای من تو شده تو من چه می فرمایی ؟

قال سیّد الطایفة شیخ جنید : (( و اراض تخلوا منک حتّی تعالوا یطلبونک فی السماء تراهم ینظرون الیک و هم یبصرون من العماء )) .

کدامین زمین است خالی ازو     که در آسمانش کنم جست و جو

همی بیند او را زما سر بسر     ز کوری نبینیم ما روی او   

(20) ای درویش ! ملک با توست و ملکوت با توست و جبروت با توست و خدای تعالی و تقدّس با توست و از تو به تو نزدیک تر است ، امّا تو آن چشم نداری که جمال خدای ببینی ، و آن گوش نداری که سخن خدای بشنوی

کو دل که بداند نفسی اسرارش ؟    کو گوش که بشنود دمی گفتارش

معشوقه جمال می نماید شب و روز     کو دیده که تا بر خورد از دیدارش ؟

کار سالکان آن است که خود را تمام کنند ، و مراتب خود را ظاهر گردانند ، تا نور خدای ظاهر شود ، و آن چشم و آن گوش پیدا آید ، تا جمال خدای را ببیند ، و سخن خدای بشنود .

ای در طلب گره گشایی مرده     با وصل بزاده وز جدایی مرده

ای بر لب بحر تشنه در خاک شده     وی بر سر گنج وز گدایی مرده

(21) ای درویش ! خدا از بعضی دور و به بعضی نزدیک نیست ، خدای با همه است ، اعلی علیّین و اسفل سافلین عالم در قرب و بعد برابر اند ؛ قرب و بعد نسبت به علم و جهل ما گفته اند .

قرب حقّ نه پستی رفتن است     قرب حقّ از جنس هستی رستن است

یعنی هر که عالم تر است ، نزدیک تر است . و اگر نه هیچ ذرّه ئی از ذرّات عالم نیست که خدا به ذات با آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و از آن آگاه نیست ، و از آن مرتبه گویا نیست . خدا به همه زبان ها گویاست ؛ به زبان آدمیان گویاست . اگر چه آدمیان نمی دانند که ، که می گوید و چه می گوید ؛ و به زبان مرغان و جانوران گویاست ، اگر چه مرغان و جانوران نمی دانند که ، که می گوید و چه می گوید .

(22) ای درویش ! اعضای آدمی با آدمی سخن می گوید ، و از عطا و از بلا خبر می دهد . خدای است که با بنده سخن می گوید ، و اگر نه ، اعضا و افعال آدمی چه دانند که فردا چه خواهد بود ؟ خواب راست و اندیشه صواب خدای است که با بنده سخن می گوید .

(23) ای درویش ! اگر چه خدا از همه جای گویاست ، و با همه حاضر است ، امّا کار شنوندگان دارند که سخن خدای را از همه جای می شنوند ، و کار بینندگان دارند که جمال خدای از همه جای می بینند .

ای با همه در حدیث و گوش همه کرّ    وی با همه در حضور و چشم همه کور

(24) درویشی ازین بیچاره سوال کرد که این چنین که شما می گویید که خدای به ذات با همه است ، و هیچ ذرّه یی از ذرّات موجودات نیست که خدای عزّ و جلّ به ذات با آن نیست ، و بر آن محیط نیست ، و از آن اگاه نیست ، پس اگر چنین است ، خدای را صفات هم چون حیات و علم و سمع و بصر نباشد ، از جهت آن که ما را به یقین معلوم است که جماد حیات ندارد و چون حیات ندارد ، صفاتی که به حیات مشروط است ، هم نباشد . پس خدای عزّ و جلّ با جماد نباشد ، و اگر باشد ، خدای را این صفات نباشد .                                                                             (25) جواب . ای درویش ! ما نگفتیم که هر فردی از افراد موجودات مظهر جمله صفات خدای است ، تا وی را این سوال رسد که می گوید که جماد حیات ندارد ، و سمع و بصر ندارد ، پس خدای را این صفات نباشد . ما می گوییم که خدای عزّ و جلّ با همه است ، هیچ ذرّه یی از ذرّات موجودات نیست که خدای عزّ و جلّ به ذات با آن نیست ، و افراد موجودات جمله به یک بار مظاهر صفات خدای اند ، امّا لازم نیست که هر فردی از افراد موجودات مظهر جمله صفات خدای باشند . و این خود امکان ندارد که باشد که همه از همه ظاهر شود . هر یک به قدر استعداد خود مظهر چیزی باشند ، و حیوانات هر یک مظهر چیزی باشند ، از جهت آن که هر یک استعداد چیزی دارند ، و به قدر استعداد هر یک مظهر چیزی اند . و صفات و افعال و حکمت های خدای ازین جمله ظاهر شدند . پس اگر جماد را حیاتی نباشد لازم نیست که خدای را حیات نباشد . و اگر چیزی دیگر را سمع و بصر نباشد لازم نیاید که خدای را سمع و بصر نباشد .

(26) ای درویش ! اگر دست آدمی را بصر نباشد لازم نیاید که آدمی را بصر نباشد . عضوی دیگر مظهر بینایی باشد و دست مظهر چیزی دیگر باشد . جواب سوال تو تمام شد ، چیزی دیگر هم بگویم .

(27) ای درویش ! آن که گفتی که جماد حیات ندارد ، نه نیک گفتی ، از جهت آن که جماد حیات دارد ، اگر حیاتش نباشد جماد هم نباشد ، امّا روح مراتب دارد ، و در هر مرتبه نامی دارد ، روح جمادی و روح نباتی و روح حیوانی هر یک به قدر استعداد خود از روح برخوردار اند و این چنین می بایست که بودی . اگر چنان بودی که افراد موجودات را جمله یک استعداد بودی ، صفات و اسامی و افعال و حکمت های خدای عزّ و جلّ تمام ظاهر نشدندی ، و نظام عالم نبودی ، از جهت آن که آن چه از مفردات ظاهر شوند ، از مرکّبات ظاهر نشوند ؛ و آنچه از مرکّبات ظاهر شوند ، از مفردات ظاهر نشوند ؛ و در جمله چیزها هم چنین می دان .

فصل ششم : در بیان نصیحت

(28) ای درویش ! هر بزرگی که تو را نصیحت کند ، باید که قبول کنی و از خدای بشنوی ، و هر که فرو تر باشد ، باید که از وی نصیحت دریغ نداری که نصحیت قبول کردن از بالا و نصحیت کردن به فرو خود ، کاری مبارک است ، و فواید بسیار دارد . هر که نصیحت بزرگان قبول می کند ، علامت نیک بختی است ، و هر که نصیحت بزرگان قبول نمی کند ، علامت بدبختی است . و دیگر باید که صحبت با نیکان و صالحان داری ، و از صحبت بدان و فاسقان دور باشی ، که صحبت نیکان خاصیّت های عظیم و اثرهای قوی دارد .

(29) ای درویش ! این همه ریاضات و مجاهدات و این همه آداب و شرایط بی شمار که در میان صوفیان است ، از جهت آن است که تا سالک شایسته صحبت دانا گردد. سالک چون شایسته صحبت دانا گشت ، کار سالک تمام شد . و دیگر باید که متحمّل و صابر و شاکر باشی ، که از تحمّل هیچ کس زیان نکند ، بلکه همه کس سود کنند و چون تحمّل کنی و جواب کسی نگویی و انتقام کسی نکنی خدا جواب آن کس بگوید و انتقام آن کس بکند چنان که تو در میان نباشی . و صبر کردن کار عاقلان است . از جهت آن که عاقلان می دانند که هیچ کس را معلوم نیست که ساعتی دیگر چه خواهد بود ، که ساعت دیگر این چنین نماند . و هیچ کس را معلوم نیست که به آمد وی در چیست ؟ باشد که درین است که پیش آمده است . و شکر کردن نعمت زیادت کند ، و دل را روشن گرداند ، و جمعیّت و فراغت آرد . و بی شکری و ناسپاسی دل را تاریک گرداند ، و تفرقه و پراکندگی آرد . و الحمد الله ربّ العالمین .      

رساله در بیان لوح محفوظ و کتاب خدای و دوات و قلم

رساله در بیان لوح محفوظ و کتاب خدای و دوات و قلم

(تقریر مختلف رساله چهاردهم )

(1) امّا بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند که می باید که در بیان لوح محفوظ و کتاب خدا ، و دوات و قلم رساله ئی جمع کنید ، درخواست ایشان را اجابت کردم و از خدای تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و ذلل نگاه دارد : (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابة جدیر )) .  

فصل اوّل : در بیان عالم جبروت

(2) بدان که عالم جبروت هم لوح محفوظ و هم کتاب خدای و هم دوات است ، از جهت آن که عالم جبروت دو روی دارد ، یکی روی در خدا دارد ، و یکی روی در ملک و ملکوت دارد ؛ و آن روی که در خدای دارد ، لوح محفوظ می گویند ، و کتاب خدای می خوانند ، از جهت آن که هر چیز که بود ، و هست ، و می خواهد بود ، جمله به یک بار در عالم جبروت نوشته است . (( و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین )) پس عالم جبروت ، لوح محفوظ و کتاب خدای باشد . و این روی را که در ملک و ملکوت دارد دوات می گویند ، از جهت آن که مفردات و مرکّبات عالم جمله از عالم جبروت پیدا آمدند ، و ظاهر و مفصّل گشتند ؛ تا در عالم جبروت بودند ، جمله پوشیده و مجمل بودند . پس عالم جبروت دوات باشد .

(3) چون لوح محفوظ و کتاب خدای و دوات را دانستی ، اکنون بدان که جوهر اوّل قلم خدای است ، از جهت آن که به جوهر اوّل خطاب آمد که (( ازین دوات بنویس !)) در یک طرفة العین بنوشت تا مفردات عالم موجود گشتند ، و از عالم قوّت به عالم فعل آمدند ، و از عالم اجمال به عالم تفصیل رسیدند . و مفردات عالم عقول و نفوس و طبایع و افلاک و انجم و عناصر اند . چون مفردات بنوشت قلم خشک شد ، امّا مفردات دایم در کتاب اند و مرکّبات می نویسند . (( ن و القلم و ما یسطرون )) : (( ن )) عالم جبروت است (( و القلم )) جوهر اوّل است (( و ما یسطرون )) مفردات عالم اند .

(4) ای درویش ! مفردات عالم هر یک کاری دارند ، و دایم به کار خود مشغول اند ، تا مرکّبات عالم از ایشان پیدا آمدند و می آیند . و مرکّبات عالم معادن و نباتات و حیوانات اند . موجودات عالم بیش ازین نیستند .

(5) ای درویش ! عالم جبروت کتاب خدای است ، و عالم ملک و عالم ملکوت هم کتاب خدای است ، امّا عالم جبروت کتاب مجمل است ، و عالم ملک و عالم ملکوت کتاب مفصّل است . درین کتاب مفصّل مفردات عالم حروف تهجّی اند و مرکّبات عالم سه آمدند ، معدن ، و نبات ، و حیوان ، از جهت آن که مفردات حروف تهجّی بیست هشت اند ، و مرکّبات سه اند ، اسم و فعل و حرف

فصل دوّم : در بیان مفردات و مرکّبات

(6) بدان که مفردات عالم هم لوح محفوظ و هم کتاب و هم دوات و هم قلم اند ، از جهت آن که مفردات هم دو روی دارند . یکی روی در عالم جبروت دارند و یکی روی در مرکّبات دارند . آن روی را که در عالم جبروت دارند لوح محفوظ می گویند . و کتاب می خوانند از جهت آن که هر چیز که در مرکّبات بود و هست و خواهد بود ، آن جمله را قلم اوّل از دوات اوّل برایشان نوشت . و این دوّمی را که در مرکّبات دارند ، دوات می گویند ، و کلام می خوانند ؛ از جهت آن دوات می گویند ، که مرکّبات عالم جمله از مفردات پیدا آمدند ، و ظاهر و مفصّل گشتند ؛ تا در مفردات بودند ، جمله پوشیده و مجمل بودند ، پس مفردات دوات باشند . و از جهت آن قلم می خوانند ، که مفردات دایم در کتابت اند و مرکّبات می نویسند . قلم اوّل که مفردات نوشت خشک گشت . این اقلام که مرکّبات می نویسد ، خشک نشدند ، و جمله در کتابت اند . (( قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربّی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربّی و لو جئنا بمثله مددا)) .

(7) ای درویش ! قلم اوّل ، که مفردات نوشت ، و این اقلام که مرکّبات می نویسند ، کتابت از کسی نیاموخته اند . کتابت با ذات ایشان همراه است . کمال مفردات مقارن ذات ایشان است به خلاف مرکّبات .

فصل سوّم : در بیان نطفه آدمی

(8) بدان که گفته شد که هر چیز که در عالم کبیر اثبات کنند ، باید که نمودار آن در عالم صغیر باشد ، تا آن سخن راست بود ، از جهت آن که عالم صغیر نسخه و نمودار عالم کبیر است ، و هر چه در عالم کبیر هست ، نمودار آن در عالم صغیر هست .

(9) ای درویش ! نطفه آدمی هم لوح محفوظ و هم کتاب و هم دوات است ، از جهت آن که نطفه آدمی هم دو روی دارد ، یکی روی در خدای دارد ، و یکی روی در اعضای آدمی دارد . آن روی را که در خدای دارد ، لوح محفوظ می گویند و کتاب می خوانند از جهت آن که هر چیز که در آدمی پیدا آمد ، آن جمله در نطفه وی نوشته بود . و این روی را که در اعضا دارد ، دوات می گویند ، از جهت آن که اعضای آدمی جمله از نطفه آدمی پیدا آمدند ، و ظاهر و مفصّل گشتند . تا مادام که در نطفه بودند پوشیده و مجمل بودند .

(10) چون لوح و کتاب و دوات عالم صغیر را دانستی ، اکنون بدان که طبیعت که جوهر اوّل عالم صغیر است ، قلم است ، از جهت آن که به این طبیعت خطاب آمد که (( ازین دوات بنویس ! )) بنوشت تا اعضای آدمی بیرونی و اندرونی موجود گشتند ، و از قوّت به فعل آمدند ، و از عالم اجمال به عالم تفصیل رسیدند .

فصل چهارم : در بیان اعضای آدمی

(11) بدان که اعضای آدمی هم لوح محفوظ و هم کتاب و هم دوات و همه قلم است ، از جهت آن که اعضای آدمی هم دو روی دارند . یکی روی در نطفه دارند و یکی روی در افعال و کمال خود دارند . آن روی را که در نطفه دارند ، لوح می گویند و کتاب می خوانند ، از جهت آن که هر چیز که در آدمی خواهد بود ، آن جمله را قلم اوّل از دوات اوّل برایشان نوشت . و این روی را که در افعال و کمال خود دارند ، دوات می گویند و قلم می خوانند ؛ از جهت آن دوات می گویند که افعال جمله از اعضا پیدا آمدند ، و ظاهر و مفصّل گشتند ؛ تا مادام که در اعضا بودند پوشیده و مجمل بودند . و از جهت آن قلم می گویند که اعضا دایم در کتابت اند ، اقوال و افعال و معارف می نویسند . این چندین سخن های خوب که در عالم است ، و این چندین صنعت ها و حرفت ها و عمارت های خوب که در عالم است ، و این چندین علم ها و معرفت ها و حکمت ها که در عالم است جمله ایشان نوشته اند ، و می نویسند . قلم اوّل که اعضا نوشت ، خشک شد ، امّا این اقلام خشک نشدند و دایم اقوال و افعال و اخلاق و معارف می نویسند .

(12) ای درویش ! می خواستم که بیان لوح و کتاب و دوات و قلم چنان کنم که همه کس در یابد ؛ امّا این چنین دست داده باشد که درین رساله که می آید چنان دست دهد که همه کس در یابند . و الحمد الله ربّ العالمین     

رساله در بیان احادیث اوایل (تقریر مختلف رساله هفدهم )

رساله در بیان احادیث اوایل

(تقریر مختلف رساله هفدهم )

(1) امّا بعد ، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم فقرا ، عزیز بن محمّد النسفی ، که جماعت درویشان ازین بیچاره درخواست کردند که می باید که در احادیث اوایل رساله ئی جمع کنید ، و بیان کنید که مراد ازین احادیث یک جوهر است . یا مراد از هر حدیثی جوهری جداگانه است ؟ که (( اوّل ما خلق الله العقل )) و دیگر آمده است که (( اوّل ما خلق الله القلم )) ؛ و دیگر آمده است که (( اوّل ما خلق الله روحی )) ؛ و دیگر آمده است که (( اوّل ما خلق الله نوری )) ؛ و مانند این آمده است . و دیگر می باید که بیان کنید که ملک چیست ؟ و شیطان چیست ؟ و ابلیس چیست ؟ درخواست ایشان را اجابت کردم و از خداوند تعالی مدد و یاری خواستم تا از خطا و زلل نگاه دارد . (( انّه علی ما یشاء قدیر و بالاجابة جدیر )) .

فصل اوّل : در بیان جوهر اوّل

(2) بدان که اوّل هر چیزی که خدای تعالی بیافرید جوهری بود (( اوّل ما خلق الله الجوهر )) . و ازین جهت آن جوهر را جوهر اوّل می گویند ، و نام آن جوهر اوّل عقل است . (( اوّل ما خلق الله العقل )) و هم ازین جهت آن عقل را عقل اوّل می خوانند . و این عقل اوّل را به اضافات و اعتبارات به اسامی مختلفه ذکر کرده اند ، به اعتباری جوهر و به اعتباری عقل و به اعتباری روح و به اعتباری نور و به اعتباری قلم و به اعتباری ملک مقرّب و به اعتباری عرش عظیم و به اعتباری آدم ، و مانند این بسیار گفته اند ؛ و این جمله راست است ، و اسامی جوهر اوّل است . و آن عزیز از سر همین نظر فرماید :

از هزار و یک صفت هفتاد و یک فرقه شدند     یک حقیقت را اگر صد وجه می دانی رواست

(3) ای درویش ! اگر یک چیز را به صد اعتبار نام بخوانند ، در حقیقت آن چیز به این صد نام هیچ کثرت پیدا نیاید . مثلا اگر آدمی را به اعتبارات مختلفه به اسامی مختلفه ذکر کنند ، هم چون حدّاد و نجّار و خبّاز و خیّاط و مانند این ، راست باشد . و آن یک آدمی هم حدّاد و هم نجّار و هم خبّاز و هم خیّاط بود ، و به این اسامی مختلفه در حقیقت آن یک آدمی هیچ کثرت پیدا نیاید .

(4) چون این مقدّمات معلوم کردی ، اکنون بدان که پیغمبر ما جوهری دید که زنده بود و دیگری را زنده می کرد ، نامش روح کرد ، از جهت آن که روح حیّ و محیی است ، یعنی حیّ فی نفسه و محیی بغیره . و چون همین جوهر را دید که دریابنده بود ، و دیگری را دریابنده می کرد ، نامش عقل کرد ، از جهت آن که عقل مدرِک و مدرَک است . و چون همین جوهر را دید که پیدا بود و دیگری را پیدا می کرد ، نامش نور کرد ، از جهت آن که نور ظاهر و مُظهر است .

(5) ای درویش ! اگر تعریف هر یکی می کنم ، سخن دراز می شود . و اگر همین جوهر را قلم و ملک مقرّب و آدم و رسول خدای و بیت الله و بیت العتیق و بیت المعمور ، و بیت اوّل و مسجد اقصی و عرش عظیم گویند ، هم راست باشد . عقل اوّل عرش عالم ملکوت است ، و فلک اوّل عرش عالم ملک است . این جمله اسامی عقل اوّل است .

فصل دوّم : در بیان عقل آدمی

(6) بدان که در عالم کبیر عقل اوّل خلیفه خدای است ، و در عالم صغیر عقل آدمی خلیفه خدای است . در عالم کبیر عقل اوّل رسول خدای است ، و در عالم صغیر عقل آدمی رسول خدای است . در عالم کبیر عقل اوّل ملک مقرّب است ، و در عالم صغیر عقل آدمی ملک مقرّب است . در عالم کبیر عقل اوّل قلم خدای است ، و در عالم صغیر عقل آدمی قلم خدای است . در عالم کبیر عقل اوّل آدم است ، و در عالم صغیر عقل آدمی آدم است .

(7) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که عقل آدمی در ظاهر دو صورت دارد ، یکی زبان و یکی دست . زبان مظهر علم است و دست مظهر عمل است . حکمت های نظری و نکته های معقول از زبان ظاهر می شود ، و حکمت های عملی و صنعت های محسوس از دست پیدا می آید . زبان سخن عقل به حاضران می رساند ، و کتاب سخن عقل غایبان می برد .

(8) ای درویش ! علم و قدرت عقل آدمی جز به واسطه این دو صورت ظاهر نمی شوند . و این چنین که در عالم صغیر دانستی ، در عالم کبیر نیز هم چنین می دان . عقل اوّل درین عالم سفلی دو صورت دارد ، یکی نبی و یک سلطان . نبی مظهر علم است و سلطان مظهر قدرت است . نبی مظهر لطف است و سلطان مظهر قهر است . و علم و قدرت عقل اوّل جز به واسطه این دو صورت ظاهر نمی شوند .

(9) ای درویش ! نبی صورت عقل اوّل است ، و ازین جهت فرمود که (( انّ الله تعالی خلق آدم علی صورته )) یعنی (( علی صورة آدم )) عقل اوّل اوّل موجودات است و آدم مخلوقات است ، و آدم خاکی اوّل آدمیان و آدم فرزندان است . این آدم را بر صورت آن آدم آفرید ، و این عزیز از سر همین نظر می فرماید :

آن پادشاه اعظم در بسته بود محکم     پوشید دلق آدم ، آنگاه بر در آمد

از جهت آن که آدم گویاست ، و این آدم هم گویاست ؛ و آن آدم معلّم است ، و این آدم هم معلّم است ؛ و آن آدم خلیفه است ، و این آدم هم خلیفه است . این است معنی (( انّ الله تعالی خلق آدم علی صورة )) .

(10) تا سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم ، چنان که زبان صورت عقل آدمی است ، آدم صورت عقل اوّل است . و این مخصوص به آدم نیست ، جمله انبیا صورت عقل اوّل اند . و ازین جهت فرمود که (( اوّل ما خلق الله روحی )) و دیگر فرمود که (( اوّل ما خلق الله نوری )) . چون نبی صورت عقل اوّل باشد ، عقل اوّل جان نبی بود .

(11) ای درویش ! اگر جمله اعضای آدمی را صورت عقل اوّل گویند ، هم راست باشد . و شک نیست که چنین است . و اگر افراد عالم ملک را جمله به یک بار صورت عقل اوّل گویند ، هم راست باشد ، و شک نیست که چنین است . عالم کبیر مظهر قدرت عقل اوّل است ، و عالم صغیر مظهر علم عقل اوّل است . عقل اوّل مظهر صفات و ذات خدای است ؛ و عظمت و بزرگواری عقل اوّل را جز خدای تعالی کسی دیگر نداند . بسیاری از مشایخ به این عقل اوّل رسیده اند ، و به این عقل اوّل باز مانده اند ، از جهت آن که صفات خدای در وی دیده اند ، و بالای حکم او حکمی ندیده اند ، و بالای امر او امری نیافته اند (( انّما امره اذا شیئاً ان یقول له کن فیکون )) . گمان برده اند که مگر خدای اوست . و مدتی او را پرستیده اند ، تا عنایت حق در رسیده است ، و بالای حکم او حکمی دیده اند و بالای امر او امری یافته اند (( و ما امرنا الاّ واحدة کلمح بالبصر )) . آن گاه بر ایشان روشن شده است که او خلیفه خدای است ، نه خدای است ، و او مظهر صفات خدای است ، نه خدای است . از وی گذشته اند و به خدای رسیده اند .

(12) ای درویش ! در قرآن و احادیث ذکر این عقل اوّل بسیار است .

فصل سوّم : در بیان ملک و شیطان و ابلیس

(13) بدان که شیخ المشایخ شیخ سعد الدین حموی می فرماید : که ملک کاشف است و شیطان ساتر است . و سلطان العشاق عین القضاة همدانی می گوید که ملک سبب است و شیطان هم سبب است ، و سبب کشف ملک است ، سبب ستر شیطان است . سبب خیر ملک است ، و سبب شرّ شیطان است . سبب رحمت ملک رحمت است ، و سبب عذاب ملک عذاب است .

(14) ای درویش ! هر که تو را به کارهای نیک دعوت می کند ، و از کارهای بد باز می دارد ، ملک توست . و هر که تو را به کارهای بد دعوت می کند ، و از کارهای نیک باز می دارد ، شیطان توست .

(15) ای درویش ! در ولایت خود در شهر نسف شبی پیغمبر را دیدم . فرمود که : (( یا عزیز ، دیو اعوذ خوان را و شیطان لا حول خوان را می دانی ؟ )) گفتم : (( نه ، یا رسول الله )) فرمود که (( فلان دیو اعوذ خوان است و فلان شیطان لا حول خوان است ، از ایشان بر حذر باش )) . هر دو را می شناختم و با ایشان صحبت می داشتم . ترک صحبت ایشان کردم .

(16) ای درویش ! آدمی که عالم صغیر است ، مرکّب است از دو عالم ، عالم ملک و عالم ملکوت . عالم ملک صورت است ، و عالم ملکوت معنی است . عالم ملک جسم است ، و عالم ملکوت جان است ، عالم ملک خانه است و عالم ملکوت خداوند خانه است . این خداوند خانه مراتب دارد ، و در هر مرتبه ئی نامی دارد ؛ در مرتبه ئی نامش طبیعت است . و در مرتبه ئی نامش نفس است ، و در مرتبه ئی نامش عقل است ، و در مرتبه ئی نامش نور الله است .

(17) چون این مقدّمات را معلوم کردی ، اکنون بدان که از طبیعت که مرتبه اوّل است سه چیز در وجود می آید ، یکی عمارت و آبادانی و فرمان بردن ، و یکی فساد و خرابی و فرمان نابردن ، و یکی تکبّر و خود بینی و فرمان نابردن ، ازین سبب انبیا این خداوند خانه را سه نام نهاده اند . و به اعتبار آن که عمارت و آبادانی می کند ، و فرمان برد ، نامش ملک نهادند ؛ و به اعتبار آن که فساد و خرابی می کند ، و فرمان نمی برد ، نامش شیطان نهادند ؛ و به اعتبار آن که تکبّر و خود بینی می کند و فرمان نمی برد ، نامش ابلیس نهادند . و ازینجا گفته اند که هر آدمی که هست ، شیطانی دارد که با وی همراه است و با وی زندگانی می کند . و رسول الله فرمود : که (( اسلم شیطانی علی یدی )) . پس ملک و شیطان و ابلیس یک جوهر باشند و آن یک جوهر را به اضافات و اعتبارات مختلفه ذکر کرده اند و اگر هر سه را شیطان گویند هم راست باشد : (( و الشیطان کلّ بنّاء و غوّاص و آخرین مقرّنین فی الاصفاد )) .

(18) ای درویش ! چون معنی ملک و شیطان و ابلیس را دانستی ، اکنون بدان که ابلیس در مردم عوام کم باشد در مردم عوام ملک و شیطان بود . ابلیس در علما و مشایخ و حاکم بود . ایشان باشند که معجب و خود بین بوند ، و هیچ کس را بالای خود نتوانند دید ، همه را فرود خود بینند ، تا سخن دراز نشود ، و از مقصود باز نمانیم !

(19) ای درویش ! عالم کبیر هم مرکّب است از دو عالم ، عالم ملک و عالم ملکوت . عالم مُلک صورت است ، و عالم ملکوت معنی است . عالم مُلک جسم است  ، و عالم ملکوت جان است . عالم ملک خانه است ، و عالم ملکوت خداوند خانه است ، این خداوند خانه مراتب دارد ، و در هر مرتبه ئی نامی دارد ؛ در مرتبه ئی نامش طبیعت است ، و در مرتبه ئی نامش نفس است و در مرتبه ئی نامش عقل است و بعضی خداوند این خانه و کارکنان این خانه را عقول و نفوس و طبایع می گویند ، و بعضی ملائکه می خوانند ؛ و این اصطلاح است .

(20) ای درویش ! هیچ شک نیست که چنان که در عالم صغیر کارکنان هستند ، در عالم کبیر هم کارکنان هستند . کارکنان عالم کبیر و عالم صغیر را بعضی عقول و نفوس و طبایع می گویند و بعضی ملائکه می خوانند . کارکنان عالم علوی و عالم سفلی جمله ملائکه اند . علم هر یک معلوم است ، و عمل هر یک معلوم است ، و مقام هر یک معلوم است (( و ما منّا الا له مقام معلوم )) . علم ایشان زیادت نشود و عمل ایشان دیگر نشود هر یک به عمل خود مشغول اند . و آن علم و عمل را از کسی نیاموخته اند ، علم و عمل ایشان ذاتی ایشان است و با ذات ایشان همراه است . نتوانند که عمل نکنند و نتوانند که بر خلاف آن عمل عمل دیگر کنند : (( لا یعصون الله ما امرهم و یفعلون ما یومرون )) .

و الحمد الله ربّ العالمین .